АДАПТАЦИЯ И ПРОДУКТИВНОСТЬ ЯРОВОЙ МЯГКОЙ И ТВЕРДОЙ ПШЕНИЦЫ В ЗАВИСИМОСТИ ОТ УСЛОВИЙ В КАЗАХСТАНЕ И РОССИИ

Д.Д.  Алтыбаева; В.А.  Чудинов; В.П. Шаманин; Т.В.  Савин; И.А.  Белан; Н.И.  Коробейников; М.А.  Розова; В.И.  Цыганков; В.С.  Юсов; А.И.  Моргунов

doi:10.26577/bb20251056

Авторлар

Д.Д. Алтыбаева Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0009-0005-2946-417X
В.А. Чудинов Қарабалық ауыл шаруашылығы кәсіпорны, Қостанай облысы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0001-6740-8383
В.П. Шаманин Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университеті, Омбы, Ресей https://orcid.org/0000-0003-4767-9957
Т.В. Савин Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы, Шортанды, Ақмола облысы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-3550-647X
И.А. Белан Омбы аграрлық ғылыми-зерттеу орталығы, Омбы қаласы, Ресей https://orcid.org/0000-0002-8911-4199
Н.И. Коробейников Алтай агробиотехнология ғылыми орталығы, Барнауыл, Ресей https://orcid.org/0000-0003-3752-4548
М.А. Розова Алтай агробиотехнология ғылыми орталығы, Барнауыл, Ресей https://orcid.org/0000-0002-0119-5693
В.И. Цыганков Ақтөбе ауыл шаруашылығы кәсiпорны, Қазақстан Республикасы https://orcid.org/0000-0002-3652-3888
В.С. Юсов Омбы аграрлық ғылыми-зерттеу орталығы, Омбы қаласы, Ресей https://orcid.org/0000-0002-4159-3872
А.И. Моргунов Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан https://orcid.org/0000-0001-7082-5655

DOI:

https://doi.org/10.26577/bb20251056

12 21

Кілттік сөздер:

жаздық жұмсақ бидай, жаздық қатты бидай, бейімделу, өнімділік, корреляция, метеожағдайлар.

Аннотация

Зерттеу Қазақстан мен Ресейдің агроэкологиялық жағдайларында жаздық жұмсақ (Triticum aestivum L.) және қатты (Triticum durum Desf.) бидайдың бейімделуі мен өнімділігін салыстырмалы талдауға арналған. Жұмыстың мақсаты селекция мен өндіріс тиімділігін арттыру үшін өсірудің негізгі аймақтарындағы жағдайларға реакциясы бойынша осы дақылдар арасындағы айырмашылықтарды анықтау болды. Жұмыстың ғылыми-практикалық маңызы әрбір бидайдың түрінің бейімделуінің ерекшеліктерін анықтауда, бұл оларды егіс айналымында орналастыруға және сорттық технологияларды әзірлеуге неғұрлым негізделген көзқарасты қалыптастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу әдістемесі төрт ғылыми мекемеде жаздық бидайды жақсарту бойынша Қазақстан-Сібір желісінің (КАСИБ) көпжылдық (2005-2024 жж.) далалық тәжірибелерінің нәтижелерін талдауға негізделген: Қарабалық ауыл шаруашылығы станциясы, Ақтөбе ауыл шаруашылығы станциясы (Қазақстан), Алтай агробиотехнологиялар ғылыми орталығы және Омбы аграрлық ғылыми орталығы(Ресей). Зерттеу нәтижесінде, жаздық жұмсақ бидай Қазақстан жағдайында қатты бидайға қарағанда жоғары өнімділікті (7-21%-ға) көрсетті, соған қарамастан қатты бидайдың биіктігі жоғарырақ және 1000 дәннің салмағы үлкенірек болды. Батыс Сібір жағдайында (Алтай өңірі) қатты бидай өнімділігі бойынша жұмсақ бидайдан қарағанда 8,6%-ға асып түсті. Екі бидай түрінде де өнімділік пен өсімдіктің биіктігі, 1000 дән салмағы арасында жоғары оң корреляция анықталды. Маусым айында және мамыр-шілде кезеңінде ауа температурасының жоғарылауына жаздық жұмсақ бидайдың сезімталдығы жоғары екендігі анықталды. Зерттеудің құндылығы екі түрлі бидайдың, бірдей жағдайда өсіріу арқылы олардың қоршаған орта факторларына тән реакциясын анықтауға мүмкіндік берген кешенді салыстырмалы талдауында. Жұмыстың практикалық маңызы-нақты агроэкологиялық жағдайлар үшін бидай түрін неғұрлым негізді таңдау мүмкіндігі және әр түрге тән селекция стратегияларын әзірлеу.

Авторлардың биографисы

Д.Д. Алтыбаева , Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Альтыбаева Дина Доненбаевна, Аль-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің биоалуантүрлілік кафедрасының магистранты (Алматы, Қазақстан, электрондық пошта: dina.altybayeva@gmail.com)

В.А. Чудинов , Қарабалық ауыл шаруашылығы кәсіпорны, Қостанай облысы, Қазақстан

Чудинов Владимир Анатольевич, Қазақстандағы Қарабалық ауыл шаруашылығы кәсіпорнының селекция бөлімінің басшысы, электрондық пошта: ch.den@mail.ru.

В.П. Шаманин , Столыпин атындағы Омбы мемлекеттік аграрлық университеті, Омбы, Ресей

Владимир П. Шаманин, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, агрономия, селекция және тұқым өндірісі кафедрасының профессоры, Омск мемлекеттік аграрлық университетінің Халықаралық селекция және генетика орталығының директоры, Омск, Ресей, электрондық пошта: vp.shamanin@omgau.org.

Т.В. Савин , Астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы, Шортанды, Ақмола облысы, Қазақстан

Савин Тимур Владимирович, биологиялық ғылымдар кандидаты, А.И. Бараев атындағы Астық шаруашылығы ғылыми-практикалық орталығының бағдарлама менеджері, Қысқанды ауылы, Акмола облысы, Қазақстан, электрондық пошта: savintimur_83@mail.ru.

И.А. Белан, Омбы аграрлық ғылыми-зерттеу орталығы, Омбы қаласы, Ресей

Игорь А. Белан, ауыл шаруашылығы бойынша Ph.D., Омск АСХ, Омск АСК, Көктемгі жұмсақ бидай селекциясы зертханасының меңгерушісі, Омск, Ресей, электрондық пошта: belan_skg@mail.ru.

Н.И. Коробейников, Алтай агробиотехнология ғылыми орталығы, Барнауыл, Ресей

Колобейников Николай Иванович, биология ғылымдарының кандидаты, Алтай селекция орталығының және көктемгі жұмсақ бидай селекциясы зертханасының меңгерушісі, Барнаул, Ғылыми қала, Ресей, электрондық пошта: korobeinikovni@mail.ru.

М.А. Розова , Алтай агробиотехнология ғылыми орталығы, Барнауыл, Ресей

Розова Маргарита Анатольевна, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, Алтай агробиотехнология ғылыми орталығының көктемгі қатты бидай селекциясы зертханасының меңгерушісі, Барнаул, Ғылыми қала, Ресей, электрондық пошта: mrosova@yandex.ru.

В.И. Цыганков , Ақтөбе ауыл шаруашылығы кәсiпорны, Қазақстан Республикасы

Цыганков Владимир Игоревич, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасы ҰАҒ-ның корреспондент-мүшесі, Aktobe Agricultural Production ЖШС-ның Селекция және бастапқы тұқым өндірісі бөлімінің басшысы. Тәжірибелік станция, Ақтөбе, Қазақстан; Электрондық пошта: [email protected] Пошта: zigan60@mail.ru.

В.С. Юсов , Омбы аграрлық ғылыми-зерттеу орталығы, Омбы қаласы, Ресей

Юсов Вадим Станиславович, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, көктемгі қатты бидай селекциясы зертханасының меңгерушісі, Омск ASC, Омск, Ресей, электрондық пошта: yusov@anc55.ru)

А.И. Моргунов, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан

Morgunov Alexey Ivanovich (corresponding author), Candidate of Agricultural Sciences, Lecturer of the Department of Botany, Al-Farabi Kazakh National University, Almaty, Kazakhstan, e-mail: alexey.morgounov@gmail.com.