ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕГІ АРАМШӨПТЕРДІҢ ТАРАЛУЫН КАРТАҒА ТҮСІРУ

Авторлар

  • М.А. Хуснитдинова Молекулалық биология зертханасы, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-0378-9337
  • А.С. Пожарский Молекулалық биология зертханасы, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-2581-2860
  • А.С. Мендыбаева Молекулалық биология зертханасы, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0009-0002-5610-1428
  • Г.А. Сулейманова «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті», Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-2322-6155
  • Г.Н. Қайрова «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті», Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0001-5445-7127
  • А.О. Сағитов Молекулалық биология зертханасы, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы қ., Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-5137-979X

DOI:

https://doi.org/10.26577/bb107220269
        3 4

Кілттік сөздер:

карантиндік арамшөптер, картографиялау, ГАЖ, Rhaponticum repens, Ambrosia artemisiifolia, Cuscuta campestris, QGIS, фитосанитариялық мониторинг

Аннотация

Осы зерттеуде Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде таралған шаруашылық тұрғысынан маңызды және карантиндік арамшөп түрлерінің таралуын картографиялау нәтижелері ұсынылған. Далалық зерттеулер Алматы, Жетісу, Жамбыл және Түркістан облыстарының аумағында жүргізіліп, ауыл шаруашылығы алқаптарын, жол бойындағы аумақтарды, тыңайған жерлерді және суармалы егістіктерді қамтыды. Негізгі арамшөп түрлерінің қазіргі таралу аймағы мен таралу қарқындылығын нақтылау мақсатында географиялық координаттармен белгіленген үлгілер жиналды.

Зерттеу барысында Rhaponticum repens (жатаған кекіре) түрінің 1078 үлгісі, Ambrosia artemisiifolia (жусан жапырақты амброзия) түрінің 1153 үлгісі және Cuscuta campestris (дала арамсояуы) түрінің 1027 үлгісі жиналып, талданды. Арамшөптердің таралуын картографиялау QGIS 3.28 бағдарламалық ортасында жүзеге асырылды, ал географиялық координаттарды өңдеу үшін Lat Lon Tools плагині қолданылды. Алынған мәліметтер негізінде таралу ошақтары мен зерттелген түрлердің кеңістіктік орналасу ерекшеліктерін көрсететін тақырыптық карталар жасалды.

Зерттеу нәтижелері көлік дәліздері, суармалы агроэкожүйелер және қарқынды пайдаланылатын ауыл шаруашылығы ландшафттары арамшөптердің таралуындағы негізгі факторлар болып табылатынын көрсетті. R. repens негізінен құрғақ және тау бөктеріндегі аймақтарда таралған, C. campestris көбінесе суармалы егістіктер мен жол бойындағы учаскелерде кездескен, ал A. artemisiifolia урбандалған және антропогендік әсерге ұшыраған аумақтарда үзік-үзік, бірақ кеңею үрдісін көрсеткен. Зерттеу нәтижелері карантиндік арамшөптерді мониторингтеу, фитосанитариялық тәуекелдерді бағалау және оларды басқару стратегияларын әзірлеу үшін ГАЖ-негізіндегі картографиялаудың маңыздылығын дәлелдейді.

Авторлардың биографисы

М.А. Хуснитдинова, Молекулалық биология зертханасы, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы қ., Қазақстан

Марина Александровна Хуснитдинова (корреспондент-автор) – PhD, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының молекулалық биология зертханасының аға ғылыми қызметкері, AgriBioTech ғылыми-зерттеу орталығы ЖШС (Алматы, Қазақстан, e-mail: germironame@gmail.com).

А.С. Пожарский, Молекулалық биология зертханасы, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы қ., Қазақстан

Александр Сергеевич Пожарский – PhD, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының молекулалық биология зертханасының аға ғылыми қызметкері, AgriBioTech ғылыми-зерттеу орталығы ЖШС (Алматы, Қазақстан, e-mail: aspozharsky@gmail.com).

А.С. Мендыбаева, Молекулалық биология зертханасы, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы қ., Қазақстан

Аружан Сайрановна Мендыбаева – Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының молекулалық биология зертханасының лаборанты, AgriBioTech ғылыми-зерттеу орталығы ЖШС (Алматы, Қазақстан, e-mail: aruka0302@gmail.com).

Г.А. Сулейманова, «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті», Алматы қ., Қазақстан

Гүлнұр Алмасқызы Сүлейменова – PhD, қауымдастырылған профессор, «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КеАҚ Жеміс-көкөніс шаруашылығы, өсімдіктерді қорғау және карантин кафедрасы (Алматы, Қазақстан, e-mail: gulnursuleimanova@kaznaru.edu.kz)

Г.Н. Қайрова, «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті», Алматы қ., Қазақстан

Гүлшария Нұрсапайқызы Каирова – ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КеАҚ Жеміс-көкөніс шаруашылығы, өсімдіктерді қорғау және карантин кафедрасы (Алматы, Қазақстан, e-mail: gulshariya.kairova@kaznaru.edu.kz).

А.О. Сағитов , Молекулалық биология зертханасы, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы қ., Қазақстан

Абай Оразұлы Сағитов – Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, биология ғылымдарының докторы, профессор, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының молекулалық биология зертханасы; AgriBioTech ғылыми-зерттеу орталығы ЖШС (Алматы, Қазақстан, e-mail: a_sagitov@mail.ru)

Жүктелулер

Как цитировать

Хуснитдинова, М. ., Пожарский, А. ., Мендыбаева, А. ., Сулейманова G. ., Қайрова G. ., & Сағитов , А. . (2026). ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕГІ АРАМШӨПТЕРДІҢ ТАРАЛУЫН КАРТАҒА ТҮСІРУ. ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 107(2), 113–122. https://doi.org/10.26577/bb107220269

Шығарылым

Том 107 № 2 (2026): Вестник КазНУ. Серия биологическая

Бөлім

БИОТЕХНОЛОГИЯ