АҒЫНДЫ СУЛАРДАҒЫ ПОЛИФОСФАТ ЖИНАҚТАУШЫ ОРГАНИЗМДЕРДІҢ АЛУАНТҮРЛІЛІГІ МЕН МЕТАБОЛИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

А.А. Шайдуллаева; Б.К. Мусабаева; Д.Ш. Жакенов; Ф.Ж. Алдынгурова; Н.Т. Амирханова; А.У. Туякбаева; З.С. Сармурзина; Г.Н. Бисенова

doi:10.26577/bb1083202616

Авторлар

А.А. Шайдуллаева Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0009-0005-4899-6657 ##orcid.unauthenticated##
Б.К. Мусабаева «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0001-5309-3122 ##orcid.unauthenticated##
Д.Ш. Жакенов «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0009-0007-4054-6998 ##orcid.unauthenticated##
Ф.Ж. Алдынгурова «Астана су арнасы» МКК, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-5863-6568 ##orcid.unauthenticated##
Н.Т. Амирханова «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-0970-8086 ##orcid.unauthenticated##
А.У. Туякбаева Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0001-5654-7273 ##orcid.unauthenticated##
З.С. Сармурзина «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0003-0667-5669 ##orcid.unauthenticated##
Г.Н. Бисенова «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан https://orcid.org/0000-0002-1758-9451 ##orcid.unauthenticated##

DOI:

https://doi.org/10.26577/bb1083202616

Кілт сөздер:

фосфор, эвтрофикация, полифосфаттар, микроорганизмдер және ағынды сулар

Аңдатпа

Ағынды сулардағы фосфорды тиімді жою қазіргі экологиялық қауіпсіздік пен су ресурстарын ұтымды басқарудағы мағызды бағыттарының бірі болып отыр. Фосфор (P) – тірі ағзалар үшін керекті биологиялық элемент болғанымен, оның ағынды сулар арқылы табиғи су айдындарына шамадын тыс түсуі эвтрофикация үдерісін күшейтіп, су экожүйесінің деградациясына алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, Р тым көп мөлшері судағы оттегінің тапшылығына алып келіп, нәтижесінде биологиялық әртүрліліктің азаюына түрткі болуы мүмкін. Осыған байланысты, ағынды суларды P-дан тазарту қоршаған ортаны қорғаудың және тұрақты дамудың өзекті мәселелерінің бірі ретінде қарастырылуда. Дәстүрлі физикалық және химиялық әдістер Р-ны жоюда белгілі бір тиімділікке ие болғанымен, олар көптеген реагент шығындарын, қосымша тұнбаның түзілуін және пайдалану шығындарының артуын талап етеді. Соңғы жылдары, бұл кемшіліктерді азайту мақсатында фосфорды биологиялық жолмен күшейтілген жою, яғни ФБКЖ технологияларына ерекше көңіл бөлінуде. ФБКЖ жүйесі ағынды сулардағы Р-ды химиялық тұндырғыштарды қолданбай-ақ өте төмен деңгейге дейін азайтуға мүмкіндік беретіндігі анықталған. Бұл процесс полифосфат жинақтаушы организмдердің, яғни ПЖО Р-ды көптеген мөлшерде сіңіріп алып, оны жасуша ішінде полифосфат (РоlyP) түрінде сақтау қабілетіне негізделген. ПЖО анаэробты және аэробты жағдайлар кезектескен кезде Р-ды тиімді түрде жоя алады. Сондықтан, ФБКЖ технологиясы экологиялық қауіпсіз, экономикалық жағынан тиімді және ұзақ уақыт бойы тұрақты жұмыс істей алатын құрылғы болып табылады. Осылайша, ағынды сулардағы фосфорқұрамды қосылыстарды жоюда микроорганизмдерді қолдану биотехнологиядағы заманауи су тазарту технологияларының перспективалы бағыты болып табылады. Біздің ойымызша, аталған тәсіл судағы экожүйелерді қорғауға, ағынды суларды тазарту тиімділігін арттыруға және антропогендік жүктемені азайтуға мүмкіндік береді. Бұл мақалада біз ағынды сулардан Р-ды жоюда қолданылатын микроорганизмдерге қатысты зерттеулердегі бос орындарды қарастырдық. Атап айтқанда, олардың шығу тегі бойынша алуантүрлілігі мен метаболикалық ерекшеліктеріне назар аудардық.

Автор өмірбаяндары

А.А. Шайдуллаева, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан

Шайдуллаева Айшолпан Асқарқызы – Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің докторанты (Астана, Қазақстан, e-mail: Aisholpan.shaidullaeva@gmail.com; +7 775 476 36 04);
Б.К. Мусабаева, «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан

Мусабаева Ботагоз Камшибековна – магистр, Микроорганизмдердің республикалық коллекциясының ғылыми қызметкері (Астана, Қазақстан, email:mussabayevabotagoz1011@gmail.com; +7 777 039 9797 );
Д.Ш. Жакенов, «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан

Жакенов Даниял Шоканович – магистр, Микроорганизмдердің республикалық коллекциясының кіші ғылыми қызметкері (Астана, Қазақстан, e-mail: zhakenov.daniyal@mail.ru +7 705 620 3127);
Ф.Ж. Алдынгурова, «Астана су арнасы» МКК, Астана, Қазақстан

Алдынгурова Фирюза Жумановна – магистр, «Астана су арнасы» МКК бас инженері (Астана қаласы, Қазақстан,e-mail: firyuza.ald@gmail.com; +7 707 659 99 00);
Н.Т. Амирханова, «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан

Амирханова Нургуль Темиржановна – биология ғылымдарының кандидаты, Микроорганизмдердің республикалық коллекциясының кіші ғылыми қызметкері (Астана, Қазақстан, e-mail: n.amirkhanova@biosafety.kz; +7 775 704 30 50);
А.У. Туякбаева, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана, Қазақстан

Туякбаева Акмарал Усерхановна – биология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Биология және биотехнология кафедрасының оқытушысы (Астана, Қазақстан, e-mail: tuyakbayeva_au@enu.kz; +7 705 177 55 88);
З.С. Сармурзина, «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан

Сармурзина Зинигуль Сериковна – биология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, Микроорганизмдердің республикалық коллекциясы Биотехнология зертханасының меңгерушісі (Астана, Қазақстан, e-mail: sarmurzina@list.ru; +7 777 275 53 28);
Г.Н. Бисенова, «Республикалық микроорганизмдер коллекциясы» ЖШС, Астана, Қазақстан

Бисенова Гульмира Нургалиевна – ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, Микроорганизмдердің республикалық коллекциясы Микробиология зертханасының меңгерушісі (Астана, Қазақстан,e-mail: bissenova84@mail.ru; +7 705 331 91 58).