ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
type: channel
description: «ҚазҰУ Хабаршысы. Биологиялық сериясы» журналы - іргелі және қолданбалы биологияның өзекті мәселелері бойынша түпнұсқа зерттеулер мен шолу мақалаларын жариялауға бағытталған, рецензияланатын, ашық қолжетімді ғылыми журнал. Журнал зерттеушілерге, оқытушыларға және мамандарға биологиялық ғылымның дамуына үлес қосатын теориялық, эксперименттік және әдіснамалық зерттеулерді ұсынуға арналған ғылыми платформа ретінде қызмет етеді. Журнал жылына төрт рет жарық көреді. Журнал ақпараттық ашықтық пен қолжетімділік қағидаттарын ұстанады, журналдың ресми веб-сайтындағы мақалаларға үш тілде толық мәтінді қолжетімділікті қамтамасыз етеді. «ҚазҰУ Хабаршысы. Биологиялық сериясы» журналы жоғары рецензиялау стандарттарын, қатаң редакциялық талаптарды және білімге ашық қолжетімділікке берік міндеттемені ұстанады, жарияланған зерттеулердің қолжетімділігі мен тұтастығын қамтамасыз етеді. Барлық журнал мақалалары CrossRef дерекқорында тіркелген және әрбір жарияланған жұмысқа DOI (сандық нысан идентификаторы) беріледі, бұл дұрыс дәйексөз келтіруді, сілтеме жасауды және басылымдардың электрондық нұсқаларына қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Бастапқы шолу: мақала қабылданғаннан кейін шамамен 2 апта. Шолу саясаты: қос соқыр шолу. Шолудың орташа уақыты: 8-14 апта. Қабылдау деңгейі: 20%. Индекстеу және қатысу CrossRef Сандық нысан идентификаторы (DOI) Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті (ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚЕК) Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы АҚ (ҰМҒТСО) Ресейлік ғылыми дәйексөз индексі (RSCI) CiteFactor WorldCat EBSCO ROAD Журналдың мақсаттары мен міндеттері Журналдың мақсаты - әлеуетті және мүдделі тараптарға ғылыми зерттеулердің нәтижелері мен перспективалы зерттеу жобалары туралы ақпарат беру. Журналдың мақсаттары: Биологияның барлық салалары бойынша теориялық және эксперименттік зерттеулердің пікірлері мен нәтижелерімен алмасу үшін форум ұсыну; Авторларға жоғары сапалы редакциялы…
publisher: әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
language: uk
publication name: ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
issn: 1563-0218
items: ӨСІМДІКТЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ МЕН ҚОРҒАУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ: МОЛЕКУЛАЛЫҚ ДИАГНОСТИКАДАН ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТКЕ ДЕЙІН
items: БИОЧАР – ҚОРШАҒАН ОРТА БИОТЕХНОЛОГИЯ ҚҰРАЛЫ
items: ТАУЫҚ АС ҚОРЫТУ ЖҮЙЕСІНІҢ МОДЕЛІН ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП ХЛОРОРГАНИКАЛЫҚ ПЕСТИЦИДТЕРДІҢ БИОЖЕТІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
items: АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА ЭКОЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ӨСІМДІК ҚАУЫМДАСТЫҚТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ НЕГІЗІНДЕ КӨМІРТЕГІ ТЕҢГЕРІМІН БАҒАЛАУ
items: ЖАРКЕНТТІҢ ГЕОТЕРМАЛДЫҚ КӨЗДЕРІНЕН БӨЛІНГЕН ТЕРМОФИЛЬДІ БАКТЕРИЯЛАРДЫҢ ПЛАСТИКТІ ЫДЫРАТУ ӘЛЕУЕТІ
items: ЭНТОМОПАТОГЕНДІ САҢЫРАУҚҰЛАҚ BEAUVERIA BASSIANA-НЫҢ HALYOMORPHA HALYS-ҚА ӘСЕРІ
items: ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕГІ АРАМШӨПТЕРДІҢ ТАРАЛУЫН КАРТАҒА ТҮСІРУ
items: САРҒЫЛТ ТҮСТІ ҚАРАКӨЛ ҚОЙЛАРЫНЫҢ ЭМБРИОНДАРЫН ТРАНСПЛАНТАЦИЯЛАУДА СУПЕРОВУЛЯЦИЯЛАУДЫ ИНДУКЦИЯЛАУ
items: ГИПЕРСПЕКТРАЛДЫ ВИЗУАЛИЗАЦИЯ АРҚЫЛЫ АЛЫНҒАН СПЕКТРЛІК СИГНАТУРАЛАР НЕГІЗІНДЕ АРПА ФИТОПАТОЛОГИЯЛАРЫН ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ
items: ӘУЛИЕКӨЛ ТҰҚЫМЫНЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІН SNP-МАРКЕРЛЕРДІ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП БАҒАЛАУ
items: ҚАПШАҒАЙ СУ ҚОЙМАСЫНДАҒЫ ҚАРАКӨЗ RUTILUS CASPICUS (YAKOVLEV 1870) ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЖӘНЕ КЕҢІСТІКТЕГІ ТАРАЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
items: БАҚАНАС КАНАЛЫ ЖАЙЫЛМАСЫНДАҒЫ CALLIGONUM ALATUM LITW. ӨСІМДІГІНІҢ ЦЕНОПОПУЛЯЦИЯЛАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ
items: MEDIASIA MACROPHYLLA (REGEL ET SCHMALH.) PIMENOV ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ МАССАСЫ ЖӘНЕ ГИДРАТАЦИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ
items: СОЛТҮСТІК ТЯНЬ-ШАНЬ ФЛОРАСЫНЫҢ SCHMALHAUSENIA NIDULANS (REGEL) PETR. ТҮРІНІҢ ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ
items: ӨСЕК ӨЗЕНІНІҢ ТӨМЕНГІ АҒЫСЫНАН ТАБЫЛҒАН ЭНДЕМДІК ROSA DSHARKENTI CHRSHAN. ӨСІМДІГІНІҢ БІРІНШІ ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ ФЛОРАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
items: БИЕ ЖӘНЕ ТҮЙЕ СҮТІНЕН АЛЫНҒАН ТӨМЕН МОЛЕКУЛАЛЫ ПЕПТИДТЕР НЕГІЗІНДЕГІ ИММУНОСТИМУЛЯЦИЯЛЫҚ ӨНІМНІҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
items: КӘДІМГІ ҮРМЕ БҰРШАҚТЫҢ (PHASEOLUS VULGARIS L.) АНТРАКНОЗЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ: ЭТИОЛОГИЯСЫ, ТӨЗІМДІЛІК ГЕНЕТИКАСЫ ЖӘНЕ БАСҚАРУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ
items: СОЯНЫҢ ӘРТҮРЛІ ПІСУ ТОПТАРЫНА ЖАТАТЫН СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ЖАПЫРАҒЫ МЕН ДӘНІНДЕГІ ПОЛИФЕНОЛ МӨЛШЕРІ МЕН ПОЛИФЕНОЛОКСИДАЗАНЫҢ БЕЛСЕНДІЛІГІНЕ СЕБУ МЕРЗІМДЕРІНІҢ ӘСЕРІ
items: ЖАЛПЫ ДЕНСАУЛЫҚТЫҢ КОГНИТИВТІ ФУНКЦИЯҒА ӘСЕРІ
items: ESCHERICHIA COLI ЖҮЙЕСІНДЕ СИЫРДЫҢ РЕКОМБИНАНТТЫ АЛЬФА-ИНТЕРФЕРОНДЫ АЛУ ЖӘНЕ ОНЫҢ РЕФОЛДИНГІ
items: ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ОТБАСЫН IBA57 ГЕНІНІҢ МУТАЦИЯСЫНАН ТУЫНДАҒАН КӨПТІК МИТОХОНДРИЯЛЫҚ ДИСФУНКЦИЯ СИНДРОМЫНА ПРЕНАТАЛДЫҚ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТЕСТІЛЕУ: КЛИНИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙ
items: ТҮРАРАЛЫҚ РАПС БУДАНДАРЫНЫҢ ФЕНОТИПТІК, ЦИТОГЕНЕТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ТАЛДАУЫ
items: ПРИМЕНЕНИЕ МИКРООРГАНИЗМОВ-АНТАГОНИСТОВ ДЛЯ ЗАЩИТЫ ЯЧМЕНЯ ОТ ФИТОПАТОГЕНОВ
items: КӘСІБИ БОРЫСШЫЛАРДАҒЫ ШЫДАМДЫЛЫҚПЕН БАЙЛАНЫСТЫ КЕҢ АУҚЫМДЫ ГЕНОМДЫҚ АССОЦИАТИВТІ ЗЕРТТЕУ (GWAS)
items: БАС БОТАНИКАЛЫҚ БАҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ROSA ALBERTI ӘРТҮРЛІ ФОРМАЛАРЫНЫҢ ЖЕМІСТЕРІНІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН АНТИОКСИДАНТТЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІ
items: БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫҚ ӨЗЕНІНІҢ ОРТА АҒЫСЫНДА POPULUS × CANESCENS (AITON) SM. ПОПУЛЯЦИЯЛАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫНЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
items: МИКСОСПОРИДИЯМЕН ИНВАЗИЯЛАНҒАН ЖАС ТҰҚЫ БАЛЫҚТАРЫНЫҢ ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫН БАҒАЛАУ
items: ҚАБЫНУ ПРО ЦЕСТЕРІН ЗЕРТТЕУДЕГІ ИММУНДЫҚ РЕ АКЦИЯЛАРДЫ ВИТАЛДЫ МУЛЬТИФОТОНДЫ ВИЗУАЛ ИЗАЦИЯЛАУӘДІСІНІҢ МҮМКІНДІКТЕРІ
items: ҚАЗАҚСТАНДА ӨНДІРІЛЕТІН КАПТОПРИЛ ДӘРІЛІК ПРЕПАРАТЫНЫҢ АНТИМИКРОБТЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІН БАҒАЛАУ
items: ІРІ ҚАРА МАЛЫНЫҢ АУСЫЛҒА ҚАРСЫ САЛЫНҒАН ЕКПЕДЕН КЕЙІНГІ ЗАТ АЛМАСУ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ

ӨСІМДІКТЕРДІ МОНИТОРИНГТЕУ МЕН ҚОРҒАУДЫҢ ИННОВАЦИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ: МОЛЕКУЛАЛЫҚ ДИАГНОСТИКАДАН ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТКЕ ДЕЙІН
type: item
description: sdfsdf Зиянкестер мен патогендер ауыл шаруашылығы дақылдарының әлемдік өндірісінің 20–40 %-ына дейінгі шығындарына себеп болады және бұл қауіп климаттың өзгеруі мен сауданың жаһандануы жағдайында күшейе түсуде. Сонымен қатар, өсімдіктердің денсаулық жағдайын бақылаудың дәстүрлі әдістері, атап айтқанда симптомдарды визуалды анықтау және патогендерді өсіру, көп уақытты қажет етеді, арнайы сараптамалық білімге тәуелді және көбінесе зиянды организмдерді елеулі залал туындағанға дейін анықтауға мүмкіндік бермейді. Осы шолудың мақсаты – өсімдіктерді мониторингтеу мен қорғауды түбегейлі өзгертетін инновациялық технологияларды өзара байланысқан үш бағыт аясында кешенді түрде сипаттау. Зерттеудің әдіснамалық негізі халықаралық ғылыми әдебиеттерге жасалған құрылымдалған шолу болып табылады, оның барысында технологиялар молекулалық диагностика, цифрлық мониторинг және жасанды интеллект бағыттары бойынша жүйеленіп, олардың жұмыс істеу қағидаттары, қолданылу салалары, артықшылықтары мен шектеулері талданды. Молекулалық технологиялар (ПТР, оның нақты уақыттағы және изотермиялық нұсқалары, сондай-ақ жаңа буын секвенирлеу әдістері) нуклеин қышқылдары негізінде зиянды организмдерді жоғары сезімталдықпен және нақтылықпен анықтауға мүмкіндік береді. Цифрлық технологиялар (спутниктік қашықтықтан зондтау, ұшқышсыз ұшу аппараттары және ауыл шаруашылығындағы заттар интернеті) егістіктерді өңірлік деңгейден бастап жекелеген өсімдіктерге дейінгі әртүрлі кеңістіктік ауқымда бақылауға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект әдістері (компьютерлік көру технологиялары, машиналық оқыту және фитосанитарлық тәуекелдерді болжау) алынған деректерді талдап, ауруларды диагностикалауды, зиянкестерді анықтауды және фитосанитарлық тәуекелдерді болжауды қамтамасыз етеді. Негізгі қорытынды – бұл технологиялар бір-бірімен бәсекелеспейді, керісінше өзара толықтырады. Оларды шешім қабылдауды қолдау жүйелері мен цифрлық платформаларға біріктіру, сондай-ақ CRISPR негізіндегі диагностика және Big Data технологиялары…
subject: ОБЗОРНАЯ СТАТЬЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Z.T. Syeda Bukhari
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 174
ending page: 192
doi: 10.26577/bb1072202614

БИОЧАР – ҚОРШАҒАН ОРТА БИОТЕХНОЛОГИЯ ҚҰРАЛЫ
type: item
description: Бұл шолуда биочарды қоршаған орта биотехнологиясының мәселелерін шешу үшін тыңайтқыш және енгізілген микроорганизмдердің тасымалдаушысы ретінде пайдалану мәселелері қарастырылды. Сонымен қатар, шолуда физикалық және химиялық қасиеттері көрсетілген биочарды алу әдістері, оның органикалық (пестицидтер) және бейорганикалық (ауыр металдар) ластаушы заттармен әрекеттесу механизмдері, сондай-ақ оны пайдаланумен байланысты ықтимал қауіптер сипатталған. Биочардың бетіндегі микроб жасушаларының иммобилизациялану механизмдеріне, олардың көміртекті матрицамен әрекеттесуіне және мұндай композицияларды топырақты ластаушы заттардан тазарту үшін пайдалану мүмкіндіктеріне ерекше назар аударылды. Шолу топырақтың құрылымдық ерекшеліктерін қалпына келтіру және оның құнарлылығын арттыру үшін биочарға иммобилизацияланған микроорганизмдерді қолдану туралы білімді жинақтайды және тереңдетеді. Фиторемедиацияның тиімділігін арттыру зерттеудің стратегиялық маңызды кезеңі болып табылады. Өсімдік биомассасының өсуін жеделдету, тазарту технологиясының тиімділігін және өсімдіктердің бейімделуін арттыру мақсатында биочар био- және фиторемедиация технологияларын жетілдірудің іске асырылған құралы ретінде қарастырылады. Биочар өсімдік немесе жануар қалдықтарын анаэробты жағдайда немесе оттегінің төмендетілген деңгейінде термоыдырату арқылы алынды. Биочар топырақ қасиеттеріне және өсімдіктердің өсуіне оң әсері оның құрамында қышқылдықты бейтараптандыруға, абиотикалық стрессті төмендетуге және өсімдіктердің өсуін ынталандыруға көмектесетін минералдардың (K, Ca, P, Na, Mg және т.б.) болуымен түсіндірілді. Сонымен қатар, биочар улы элементтерді өзіне сіңірді, бұл олардың қозғалғыштығының, биожетімділігінің, фито- және экоуыттылығының төмендеуіне әкелді. Биочарды тәжірибелік қолдану топырақтың ластануын азайтудың инновациялық тәсілі ретінде ұсынылды. Мақаланың мақсаты - топырақтың қасиеттерін жақсарту, құнарлылығын арттыру және қоршаған ортадағы органикалық және бейорганикалық ластаушы заттарды тиімді т…
subject: ОБЗОРНАЯ СТАТЬЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: A.A. Нуржанова
creator: А.Ю. Муратова
creator: А.С. Нурмагамбетова
creator: Ж.Е. Жумашева
creator: А. Мамирова
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 193
ending page: 207
doi: 10.26577/bb1072202615

ТАУЫҚ АС ҚОРЫТУ ЖҮЙЕСІНІҢ МОДЕЛІН ПАЙДАЛАНА ОТЫРЫП ХЛОРОРГАНИКАЛЫҚ ПЕСТИЦИДТЕРДІҢ БИОЖЕТІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
type: item
description: 2023 жылы ФАО GCP/SEC/011/GFF жобасы аясында жүргізілген ауқымды түгендеу нәтижесінде Қазақстанда шамамен 1,3 мың тонна ескірген тұрақты органикалық ластағыштар (ТОЛ) анықталды. 2013–2024 жылдары Алматы облысындағы бұрынғы пестицид қоймаларында жүргізілген зерттеулер шекті рұқсат етілген концентрациялардан (ШРК) ондаған есе асатын деңгейлерді көрсетті. Липофильділігі мен тұрақтылығына байланысты бұл қосылыстар мал мен құс ағзасына ену қаупін тудырады, себебі олар тәулігіне 30 г дейін топырақты тұтынуы мүмкін. Зерттелген топырақтың рН мәні 8,0, күл мөлшері 27,9%, органикалық заттар үлесі 3,4% болды, ал хлорорганикалық пестицидтердің (ХОП) концентрациясы 4,5–5,0 мкг/г аралығында анықталды. Ас қорыту жолын модельдеу жағдайында ХОП-тың биожетімділігі асқазан фазасынан ішек фазасына өткенде айтарлықтай артты және сорбциялық «сіңіргіш» ретінде Tenax қолданылғанда одан әрі күшейді (0,01–17,10%-дан 24,00–52,70%-ға дейін). Жалпы алғанда, орташа биожетімділік 25%-дан 67%-ға дейін өзгерді, ең жоғары мәндер 4,4-ДДТ және β-ГХЦГ үшін байқалды. Бұл нәтижелер in vitro модельдерде сорбциялық сіңіргіштердің маңыздылығын көрсетеді, себебі олар сіңіру процестерін шынайырақ модельдеуге мүмкіндік береді және осылайша тағам қауіпсіздігі мен қоғамдық денсаулық үшін биожетімді ластағыш фракцияларды дәлірек бағалауды қамтамасыз етеді.
subject: ФИЗИОЛОГИЯ ЧЕЛОВЕКА И ЖИВОТНЫХ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: А.Қ. Ахатжанова
creator: Ф.Б. Амутова
creator: М.А. Нурсеитова
creator: Н.Н. Ахметсадыков
creator: Г.С. Конуспаева
creator: С. Юръянц
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 160
ending page: 172
doi: 10.26577/bb1072202613

АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА ЭКОЖҮЙЕЛЕРІНІҢ ӨСІМДІК ҚАУЫМДАСТЫҚТАРЫНЫҢ ӨНІМДІЛІГІН АНЫҚТАУ НЕГІЗІНДЕ КӨМІРТЕГІ ТЕҢГЕРІМІН БАҒАЛАУ
type: item
description: Ақмола облысының дала экожүйелері аймақтық көміртегі айналымының маңызды құрамдас бөлігі және органикалық көміртегінің елеулі резервуары болып табылады. Алайда, олардың көміртегін сіңіру қабілеті өсімдік жамылғысының түрі мен климаттық жағдайларға байланысты айтарлықтай ауытқиды, бұл парниктік газдар динамикасын болжауды қиындатады. Зерттеудің мақсаты – биологиялық өнімділікті (NPP) және топырақтың гетеротрофты тыныс алуын (Rh) егжей-тегжейлі зерттеу негізінде таза экожүйелік өнімділікті (NEP) кешенді сандық бағалау. Далалық жұмыстар 2025 жылғы вегетациялық кезеңде бес ауданда (Егіндікөл, Ақкөл, Ерейментау, Есіл, Атбасар) орналасқан 25 мониторингтік учаскеде жүргізілді. Әдістеме жерүсті және жерасты биомасса фракцияларын есепке алатын А.А. Титлянованың әдісіне негізделген.Зерттеу өнімділік процестерінің айқын кеңістіктік біртекті еместігін көрсетті: таза бастапқы өнім (NPP) ксерофитті қауымдастықтардағы 7,38 т/га-дан мезофитті далалардағы 15,78 т/га-ға дейін ауытқыды. Атбасар ауданының құрғақ жағдайында өсімдіктердің көміртегін негізінен тамыр жүйесінде жинақтауға бейімделген стратегиясы анықталды. 2025 жылғы қолайлы гидротермиялық жағдайларда барлық зерттелген экожүйелер көміртегінің таза сіңіргіші (net sink) ретінде жұмысы орташа есеппен жылына 3,48 т CO₂-экв/га сіңіргені анықталды. Жылдық NPP-дің 40%-ға жуығы тамыр өлімассасы түрінде жинақталатыны және минералданудың баяу қарқынына байланысты ұзақ мерзімді көміртегі резервін құрайтыны дәлелденді. Зерттеу нәтижелері ұлттық парниктік газдардың кадастрын түзетуге және климаттың өзгеруіне бейімделу стратегияларын әзірлеу үшін маңызды.
subject: ЭКОЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Е.Х. Мендыбаев
creator: С.У. Зуфаров
creator: Г.А. Гатаулина
creator: М.Ж. Шарипова
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 148
ending page: 158
doi: 10.26577/bb1072202612

ЖАРКЕНТТІҢ ГЕОТЕРМАЛДЫҚ КӨЗДЕРІНЕН БӨЛІНГЕН ТЕРМОФИЛЬДІ БАКТЕРИЯЛАРДЫҢ ПЛАСТИКТІ ЫДЫРАТУ ӘЛЕУЕТІ
type: item
description: Пластикалық ластану – синтетикалық полимерлердің табиғи ыдырауға төзімділігі мен тұрақтылығының жоғары болуына байланысты жаһандық экологиялық маңызды проблема болып табылады. Олардың ішінде полиэтилентерефталат (ПЭТ) ең кең таралған пластиктердің бірі болып табылады, бұл оның қоршаған ортада айтарлықтай жиналуына әкеледі. Термофильді микроорганизмдерді қолдану арқылы биологиялық ыдырау дәстүрлі жою әдістеріне перспективалы балама ұсынады. Осы зерттеуде Қазақстанның Жаркент өңіріндегі геотермалды көздерден ПЭТ ыдырату әлеуетін бағалау үшін термофильді бактериялар оқшауланды. 42–103 °C температуралы жерлерден алынған су, шөгінді және топырақ үлгілері ПЭТ-ті жалғыз көміртек көзі ретінде қамтитын минералды тұзды ортада байытылды. Нәтижесінде 16 термофильді бактериялық изолят алынды және пластикті ыдырату белсенділігіне қарай іріктелді. ПЭТ пленкалы дискілерін қолданған ыдырату сынақтары төрт термофильді изоляттың (W-DP-01, W-DP-03, W-DP-06, SED-02) полимердің салмағын айтарлықтай азайтатынын көрсетті, 28 күн бойы 65 °C температурада инкубацияланғаннан кейін 13,9–16,0 мг дейін азайды. Биохимиялық және морфологиялық сипаттау нәтижелері жоғары ыдырату қабілеті бар изоляттардың Bacillus тұқымдасына жататынын анықтады.
subject: БИОТЕХНОЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: С.Д. Жантлесова
creator: Ж.Т. Мусабеков
creator: Ж. Хамитқызы
creator: А.Б. Талипова
creator: A.С. Кистаубаева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 137
ending page: 146
doi: 10.26577/bb1072202611

ЭНТОМОПАТОГЕНДІ САҢЫРАУҚҰЛАҚ BEAUVERIA BASSIANA-НЫҢ HALYOMORPHA HALYS-ҚА ӘСЕРІ
type: item
description: Halyomorpha halys (қоңыр мәрмәр қандала) – жеміс, көкөніс және бау-бақша дақылдарына елеулі экономикалық зиян келтіретін инвазивті полифагиялық зиянкес. Түрдің жоғары көбею қабілеті, кең қоректік спектрі және әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделуі оның көптеген елдерде тез таралуына себеп болды. Beauveria bassiana энтомопатогенді саңырауқұлағы жоғары патогенділігі мен экологиялық қауіпсіздігіне байланысты зиянкестермен биологиялық күресте перспективалы агент болып табылады. Зерттеудің мақсаты H. halys-тің әртүрлі даму сатыларына қарсы B. bassiana жергілікті изолятының тиімділігін бағалау болды. Зертханалық жағдайда жұмыртқалар, нимфалар және ересек дарақтар 1×10⁵–1×10⁸ конидия/мл концентрацияларындағы конидиялық суспензиялармен өңделді. Өлім-жітім деңгейі, инфекцияның даму динамикасы, LT₅₀ және LT₉₀ көрсеткіштері, сондай-ақ саңырауқұлақтың сублетальді әсерлері зерттелді. Нәтижелер конидиялар концентрациясының жоғарылауымен өлім-жітім деңгейінің де артқанын көрсетті. Ең жоғары әсер 1×10⁸ конидия/мл концентрациясында байқалды: нимфалардың өлім-жітімі 98%-ға, ересек дарақтардың өлім-жітімі 95%-ға және жұмыртқалардың өлім-жітімі 74%-ға жетті. Сонымен қатар, ең жоғары концентрацияда LT₅₀ көрсеткіші 3,7 тәулікті құрады, бұл жергілікті изоляттың жоғары вируленттілігін көрсетті. Сондай-ақ саңырауқұлақ әсерінен қоректену белсенділігінің төмендеуі, қозғалу қарқындылығының әлсіреуі және репродуктивтік көрсеткіштердің нашарлауы байқалды. Алынған нәтижелер Beauveria bassiana жергілікті изолятының Halyomorpha halys-ке қарсы жоғары энтомопатогендік белсенділік көрсететінін және оны зиянкестермен күрестің интеграцияланған биологиялық бағдарламаларында қолдану перспективалы екенін дәлелдейді.
subject: БИОТЕХНОЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Ә.Н. Махамбетов
creator: Р.T. Кенжебекова
creator: Б. Дулат
creator: З.K. Даирбекова
creator: Д.A. Гриценко
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 123
ending page: 136
doi: 10.26577/bb1072202610

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕГІ АРАМШӨПТЕРДІҢ ТАРАЛУЫН КАРТАҒА ТҮСІРУ
type: item
description: Осы зерттеуде Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде таралған шаруашылық тұрғысынан маңызды және карантиндік арамшөп түрлерінің таралуын картографиялау нәтижелері ұсынылған. Далалық зерттеулер Алматы, Жетісу, Жамбыл және Түркістан облыстарының аумағында жүргізіліп, ауыл шаруашылығы алқаптарын, жол бойындағы аумақтарды, тыңайған жерлерді және суармалы егістіктерді қамтыды. Негізгі арамшөп түрлерінің қазіргі таралу аймағы мен таралу қарқындылығын нақтылау мақсатында географиялық координаттармен белгіленген үлгілер жиналды. Зерттеу барысында Rhaponticum repens (жатаған кекіре) түрінің 1078 үлгісі, Ambrosia artemisiifolia (жусан жапырақты амброзия) түрінің 1153 үлгісі және Cuscuta campestris (дала арамсояуы) түрінің 1027 үлгісі жиналып, талданды. Арамшөптердің таралуын картографиялау QGIS 3.28 бағдарламалық ортасында жүзеге асырылды, ал географиялық координаттарды өңдеу үшін Lat Lon Tools плагині қолданылды. Алынған мәліметтер негізінде таралу ошақтары мен зерттелген түрлердің кеңістіктік орналасу ерекшеліктерін көрсететін тақырыптық карталар жасалды. Зерттеу нәтижелері көлік дәліздері, суармалы агроэкожүйелер және қарқынды пайдаланылатын ауыл шаруашылығы ландшафттары арамшөптердің таралуындағы негізгі факторлар болып табылатынын көрсетті. R. repens негізінен құрғақ және тау бөктеріндегі аймақтарда таралған, C. campestris көбінесе суармалы егістіктер мен жол бойындағы учаскелерде кездескен, ал A. artemisiifolia урбандалған және антропогендік әсерге ұшыраған аумақтарда үзік-үзік, бірақ кеңею үрдісін көрсеткен. Зерттеу нәтижелері карантиндік арамшөптерді мониторингтеу, фитосанитариялық тәуекелдерді бағалау және оларды басқару стратегияларын әзірлеу үшін ГАЖ-негізіндегі картографиялаудың маңыздылығын дәлелдейді.
subject: БИОТЕХНОЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: М.А. Хуснитдинова
creator: А.С. Пожарский
creator: А.С. Мендыбаева
creator: Г.А. Сулейманова
creator: Г.Н. Қайрова
creator: А.О. Сағитов
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 113
ending page: 122
doi: 10.26577/bb107220269

САРҒЫЛТ ТҮСТІ ҚАРАКӨЛ ҚОЙЛАРЫНЫҢ ЭМБРИОНДАРЫН ТРАНСПЛАНТАЦИЯЛАУДА СУПЕРОВУЛЯЦИЯЛАУДЫ ИНДУКЦИЯЛАУ
type: item
description: Зерттеу жұмысында селекциялық құндылығы жоғары, сирек кездесетін сарғылт түсті қаракөл қойларының генетикалық ресурстарын сақтау маңыздылығы ғылыми тұрғыдан негізделіп, олардың генотиптерін көбейту және мал басын тиімді сақтау әдісі әзірленді. Ұсынылған әдіс саулықтардың жыныстық күйітін анықтау, жыныстық циклдің 13-14 күндері тірідей салмағына 26 МЕ/кг СЖК гонадотропты гормонымен өңдеу, сәйкес түсті қошқарлармен қолдан ұрықтандыру және эмбриондарды жуып алуды қамтиды, бұл әдістің ерекшелігі эмбриондар санын арттыру мақсатында осы саулықтарды екінші мәрте донор ретінде пайдаланады, ол үшін эмбриондарын жуып алғаннан кейін донорларға 18-22 күндік үзілістен кейін олардың эстральдық циклінің 14-16 күндері тірідей салмағына 26 МЕ/кг мөлшерінде гонадотропты ГСЖК препаратымен қайта өңдейді, одан кейін күйітке келген саулықтарды іріктеу, ұрықтандыру және эмбриондарды жуып алу технологиялық процесстері орындалады. Нәтижесінде, ұсынылған әдіс дәстүрлі тәсілмен салыстырғанда сирек түсті саулықтардан орта есеппен 3,1 дана жоғары сапалы эмбрионды қосымша алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл әдіс күйіттеу маусымында сирек сарғылт түсті саулықтарды эмбрион доноры ретінде екі рет пайдалануға мүмкіндік береді. Бір донордан эмбриондарды бірнеше мәрте жуып алу тәсілі ауыл шаруашылығында селекциялық тұрғыдан құндылығы жоғары, сирек кездесетін сарғылт түсті қаракөл қойлар популяцияларын сақтау мен көбейтуге бағытталған бірқатар теориялық және практикалық мәселелерді шешуде маңыздылығы жоғары.
subject: БИОТЕХНОЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: А.Т. Бигараева
creator: Н. Алибаев
creator: О. Бекетауов
creator: Т.С. Биғара
creator: А.Т. Ермекбаева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 104
ending page: 112
doi: 10.26577/bb107220268

ГИПЕРСПЕКТРАЛДЫ ВИЗУАЛИЗАЦИЯ АРҚЫЛЫ АЛЫНҒАН СПЕКТРЛІК СИГНАТУРАЛАР НЕГІЗІНДЕ АРПА ФИТОПАТОЛОГИЯЛАРЫН ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУ
type: item
description: Бұл мақала арпаның гиперспектралды сипаттамаларын зерттеуге арналған. Ауыл шаруашылығының негізгі мәселелерінің бірі – ауруларды ерте диагностикалау мүмкіндігінің шектеулілігі. Гиперспектрлік бейнелеу ауруларды ерте кезеңде анықтауға және олардың одан әрі таралуының алдын алуға мүмкіндік береді. Шаңды қаракүйе, жапырақ дақтары және тамыр шірігі сияқты арпа ауруларының спектрлік сипаттамаларын зерттеу нәтижесінде аурумен зақымданған аймақтар мен қураған өсімдік ұлпаларының шағылу коэффициенті төмен, аурудың бастапқы кезеңдерінде орташа, ал сау ұлпаларда спектр қарқындылығы жоғары болатыны анықталды. Гиперспектралды кескінде өсімдіктің ауруға шалдыққан бөліктері көк түспен, тірі, бірақ жұқтырылған ұлпалар сары түспен, ал сау бөліктері қызғылт сары, қызыл және қоңыр-қызыл түстермен бейнеленеді. Сау аймақтардың спектрлері аурумен зақымданған аймақтардың спектрлерімен салыстырғанда жоғары қарқындылыққа ие. Бұл сау ұлпаларда жарықты белсенді түрде шағылдыратын жасыл пигмент – хлорофиллдің болуымен түсіндіріледі. Эпидермис құрылымының бұзылуы, ылғалдың жоғалуы, ұлпалардың некрозы және олардың қараюы нәтижесінде шағылысқан жарықтың қарқындылығы төмендейді. Шаңды қаракүйе, тат және тамыр шірігі сияқты арпа аурулары сау ұлпалардың ыдырауына әкелетін, фотосинтетикалық жүйелердің белсенділігін төмендететін...
subject: БОТАНИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Р.М. Уалиева
creator: А.В. Осипова
creator: Н.А. Диянчук
creator: M.M. Каверина
creator: С.Б. Жангазин
creator: А.У. Туякбаева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 54
ending page: 80
doi: 10.26577/bb107220267

ӘУЛИЕКӨЛ ТҰҚЫМЫНЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІН SNP-МАРКЕРЛЕРДІ ҚОЛДАНА ОТЫРЫП БАҒАЛАУ
type: item
description: Бұл зерттеуде Қостанай облысы Әулиекөл ауданы «Тимофеев-Агро» шаруашылығынан алынған 308 бас Әулиекөл ірі қара популяциясының генетикалық құрылымы BovineSNP50 микрочипінің негізінде алынған мәліметтер арқылы талданды. Сапалық бақылаудан кейінгі талдауда 22,865 аутосомалық SNP болды және үлгілердің орташа генотиптеу тазалығы 0.99947 мәнін құрады. Популяциялық құрылымды бағалау мақсатында негізгі компоненттерге талдау (PCA), ADMIXTURE және identity-by-descent (IBD) негізіндегі генетикалық ұқсастық зерттеулері жүргізілді. PCA нәтижелері үлгілердің басым бөлігінің орталық аймақта шоғырланып, айқын популяциялық стратификацияның жоқ болатындығын көрсетті, ал жекелеген үлгілердің орталық кластерден салыстырмалы түрде алшақ орналасуы популяция ішіндегі генетикалық вариацияның бар екенін аңғартты. IBD талдауы нәтижесінде алынған генетикалық ұқсастық қатнастары популяцияның тұтастығын және үлгілер арасындағы генетикалық жақындықтың үздіксіз сипатын көрсетті. ADMIXTURE талдауы (K=2-5) зерттелген популяцияда бір негізгі ата-тектік компоненттің басым болатындығын, ал қосымша компоненттердің әртүрлі пропорцияда көрінуі дербес субпопуляцияның болмайтындығын көрсетті. PCA, ADMIXTURE және IBD нәтижелері бірін-бірі толықтыра отырып, Әулиекөл ірі қара популяциясының генетикалық құрылымы біртекті екенін, айқын субпопуляциялық бөлінудің жоқтығын және популяция ішіндегі генетикалық әртүрліліктің табиғи деңгейде екенін көрсетті. Алынған нәтижелер бұл популяцияның әрі қарай геномдық зерттеулер мен селекциялық бағдарламалар үшін сенімді генетикалық негізге ие екенін айғақтайды.
subject: МОЛЕКУЛЯРНАЯ БИОЛОГИЯ И ГЕНЕТИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Б.О. Бекманов
creator: Т.Н. Карымсаков
creator: П.Ж. Сайлаубек
creator: К.Ж. Досыбаев
creator: Қ. Ерғали
creator: M.A. Тореханов
creator: Т. Қапасұлы
creator: А. Қожахмет
creator: А. Тапелов
creator: З. Бектасов
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 94
ending page: 102
doi: 10.26577/bb107220266

ҚАПШАҒАЙ СУ ҚОЙМАСЫНДАҒЫ ҚАРАКӨЗ RUTILUS CASPICUS (YAKOVLEV 1870) ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЖӘНЕ КЕҢІСТІКТЕГІ ТАРАЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
type: item
description: Мақалада 2024 жылы жүргізілген ихтиологиялық зерттеулердің деректері негізінде Қапшағай су қоймасында қаракөз популяциясының құрылымдық сипаттамалары, оның ішінде жастық құрамы, ұзындық-салмақтық көрсеткіштері және жыныстық құрылымы қарастырылған. Ауланған даралардың ұзындық мәндері 89-323 мм аралығында ауытқыса, популяциясы бойынша орташа ұзындығы 193 мм құрады. Үлкен салмағы бойынша 11-622 г аралығында ауытқып, орташа көрсеткіші 163 г сәйкес келді. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес қаракөз балықтарының жастық қатары 2-8 жас аралығын құраса, олардың 4-6 жастағы дараларының үлесі басым болды. Ұзындық құрамы бойынша модальды класты 150-199 және 200-249 мм ұзындықтағы даралар құраса, салмақтық құрылымы тиісінше 120-179 және 180-239 г аралығындағы даралардың үлесіне тиесілі болды. Аталған сипаттамалар қаракөз балықтарының 30 мм ұяшықты ғылыми ауларға жиі түсуімен де расталады. Кейінгі жылдары аталған су қоймада қаракөз популяциясының құрылымдық көрсеткіштері жоғарылағаны байқалады. Ғылыми аулардың талдау нәтижесіне сәйкес көктемнен күзге қарай қаракөз балықтарының саны жоғарылайды. Интерполяциялық әдіс бойынша қаракөз популяциясының кеңістіктегі маусымдық таралу динамикасы анықталды. Көктем айларында қаракөз популяциясының кеңістіктегі таралуы Қапшағай су қоймасының оң жағалау акваториясында байқалса, ал жаз және күз мезгілдерінде олардың шоғырлануы сол жағалау акваториясының өзен сағалары маңында болатындығы анықталды. Балықтардың кеңістіктегі маусымдық таралу ерекшелігі де шоғырланған аймақтардағы қоректік базасының жоғары деңгейімен және де басқа да абиотикалық факторламен байланысты болуы ықтимал.
subject: ЗООЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Н.С. Сапаргалиева
creator: С.Е. Шарахметов
creator: Ж.М. Баққожа
creator: А.Т. Сатбек
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 82
ending page: 92
doi: 10.26577/bb107220265

БАҚАНАС КАНАЛЫ ЖАЙЫЛМАСЫНДАҒЫ CALLIGONUM ALATUM LITW. ӨСІМДІГІНІҢ ЦЕНОПОПУЛЯЦИЯЛАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ
type: item
description: Мақалада Calligonum alatum Litw. өсімдігінің бірінші популяциясы Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақанас ауылынан 25 км қашықтықта, Іле өзенінен 500-700 м жетпейтін аймақтан табылды. Өсімдіктің таралу ортасының топырағы құмды массив. Жер бедері толқынды-бұдырлы, GPS бойынша координаттары: N 44°41′12.0″, E 76°24′55.2″ ш.б. табылды. Calligonum alatum геоботаникалық тұрғыдан зерттеу жұмыстары жасалды. Таралу ортасындағы ценопопуляциядағы өсімдіктің жастық спектрі мен оның көбейе алуға қабілетті репродуктивтілігі, таралуындағы сандық көрсеткіштері, жастық құрылымы, фитоценоздың түрлік құрамы бойынша жіктелуін анықтауда геоботаникалық әдістер қолданылды. Зерттеу объектісінің өсу қарқындылығы мен ортаға бейімделуін деңгейінің жастық құрамын анықтау және бағалау жүргізу негізінде 10х10м2 трансекталар салынды. Шекарасы белгіленген аймақтағы түр құрамы мен дарақтар санының жиілілігімен популяцияның тығыздығы анықталады және бағалу шкаласы жасалды. Calligonum alatum өсімдігінің екі ценопопуляциясымен қауымдастық құруының түрлік құрамы өсімдіктердің проекциялық жабынының пайыздық көрсеткіштерінің деңгейі анықталды. Өсімдіктің ярустары бойынша талдау жасалды. Екі ценопопуляцияның топырақ құрамы құмды-қиыршықты. Стьюденттің t-критерийі бойынша анықталған ценопопуляция шеңберінде салынған екі трансектаның онтогенетикалық құрылымындағы айырмашылықтарды анықтау мақсатында қолданылды.
subject: БОТАНИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: А.Б. Мылтыкбаева
creator: А.С. Нурмаханова
creator: С.Д. Атабаева
creator: Ш.Ж. Алдасугурова
creator: М.А. Дюсебаева
creator: М.К. Нармуратова
creator: А.С. Муратбаева
creator: Ш.А. Турайлова
creator: Ү.К. Ошақбай
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 41
ending page: 53
doi: 10.26577/bb107220264

MEDIASIA MACROPHYLLA (REGEL ET SCHMALH.) PIMENOV ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ МАССАСЫ ЖӘНЕ ГИДРАТАЦИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ
type: item
description: Өсімдіктердің табиғи экожүйелердегі көбею, бейімделу және тұрақтылық процестерін түсінуде тұқым биологиясының маңызы зор. Әсіресе репродуктивтік сипаттамалары туралы мәліметтері шектеулі сирек және эндемикалық түрлерді зерттеу ерекше өзектілікке ие. Осы жұмыста алғаш рет Apiaceae тұқымдасына жататын сирек эндемик түр — Mediasia macrophylla тұқымдарының массасы мен гидратациялық қасиеттері зерттелді. Зерттеудің мақсаты тұқым массасын, олардың ісіну динамикасын талдау және гидратация процесі кезіндегі тұқымдардағы өзгерістерді визуалды бағалау болды. Зерттеу түрдің репродуктивтік биологиясының маңызды сипаттамалары болып табылатын тұқым массасы мен су сіңіру ерекшеліктері жөнінде сандық деректер алуға бағытталды. Зерттеу әдістемесі жарық микроскопиясын қолдана отырып жүргізілген макроморфологиялық талдауды, 100 тұқымнан тұратын үлгілер бойынша тұқым массасын гравиметриялық анықтауды, сондай-ақ массаның 1, 3, 6 және 24 сағаттан кейінгі өзгерістерін тіркеу арқылы су сіңірудің гравиметриялық сынағын қамтыды. Нәтижесінде M. macrophylla тұқымдарының массасы төмен және көрсеткіштерінің өзгергіштігі аз екендігі анықталды, бұл популяциядағы тұқым материалының тұрақтылығын көрсетеді. Ісіну тәжірибесі суды қарқынды бастапқы сіңіру фазасын, кейіннен гидратация жылдамдығының бәсеңдеуін және процестің тұрақтануын көрсетті.
subject: БОТАНИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Ж.Е. Айменова
creator: Ф.А. Убаев
creator: Ш.Е. Дуисебаев
creator: Г.Е. Исламова
creator: А.М. Есимова
creator: С.Д. Джуманов
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 30
ending page: 40
doi: 10.26577/bb107220263

СОЛТҮСТІК ТЯНЬ-ШАНЬ ФЛОРАСЫНЫҢ SCHMALHAUSENIA NIDULANS (REGEL) PETR. ТҮРІНІҢ ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ
type: item
description: Бұл мақалада Солтүстік Тянь-Шаньның биік таулы аймақтарында мекендейтін сирек кездесетін эндемикалық Schmalhausenia nidulans түрінің популяцияларының экологиялық жағдайын кешенді бағалау нәтижелері ұсынылған. Зерттеудің мақсаты түр популяцияларының санын, онтогенетикалық құрылымын, морфометриялық параметрлерін және анатомиялық ерекшеліктерін талдау арқылы олардың қазіргі жағдайын зерттеу болды. Түрдің екі табиғи популяциясы зерттелді: бірінші популяция Ұзынқара жотасында теңіз деңгейінен 3003 м биіктікте орналасқан және екінші популяция Іле-Алатау жотасында теңіз деңгейінен 3260 м биіктікте өседі. Далалық зерттеу барысында популяция мөлшері, жас құрылымы және дамудың жасөспірім, жетілмеген, тың және генеративті сатыларындағы даралардың морфологиялық ерекшеліктері зерттелді, сондай-ақ сабақ құрылымының анатомиялық талдауы жүргізілді. Екі популяция да толық онтогенетикалық спектрмен сипатталатыны анықталды, бұл олардың төзімділігі мен табиғи өзін-өзі қамтамасыз ету қабілетін көрсетеді.
subject: БОТАНИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Г.А. Садырова
creator: M.M. Даулетбаева
creator: А.А. Шорманова
creator: K.К. Хамитова
creator: Г.A. Садыров
creator: С.А. Усербаева
creator: T.M. Жапаркулов
creator: M.O. Айтжанов
creator: Ж.М. Ералиева
creator: Ж.А. Орынбаева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 18
ending page: 29
doi: 10.26577/bb107220262

ӨСЕК ӨЗЕНІНІҢ ТӨМЕНГІ АҒЫСЫНАН ТАБЫЛҒАН ЭНДЕМДІК ROSA DSHARKENTI CHRSHAN. ӨСІМДІГІНІҢ БІРІНШІ ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ ФЛОРАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
type: item
description: Зерттеу жұмысы Жоңғар Алатауының оңтүстік бөлігінде орналасқан «Қызыл Еспе» аласа таулы массиві маңындағы Өсек өзені аңғарында кездесетін сирек эндемдік түр Rosa dsharkenti Chrshan. қатысатын өсімдіктер қауымдастықтарының флористикалық және геоботаникалық талдауына арналған. Жұмыстың өзектілігі бұл түрдің таралу аймағының шектеулілігімен, оның мекен ету орындарының жеткіліксіз зерттелуімен және осы түр кездесетін өсімдіктер қауымдастықтарының флористикалық ерекшеліктерін нақтылау қажеттілігімен байланысты. Зерттеу барысында Rosa dsharkenti Chrshan. түрімен бірге өсетін өсімдіктердің түрлік құрамы зерттеліп, олардың тіршілік формалары, экологиялық типтері, шаруашылық-пайдалы топтары және флораның географиялық элементтері анықталды. Жүргізілген флористикалық талдау негізінде осы түрмен бірге кездесетін өсімдік түрлерінің толық тізімі берілді, бұл зерттелген аумақтың өсімдіктер жабынының құрылымы мен ерекшеліктерін сипаттауға мүмкіндік береді. Түрдің таралу аймағы шектеулі болғандықтан, табиғи өрттер мен мекен ету ортасы жағдайларының өзгеруі оның сақталуына ықтимал қауіп төндіруі мүмкін. Осыған байланысты R. dsharkenti түрін сақтау мақсатында оны Алматы ботаникалық бағына және Іле эксперименталдық ботаникалық бағына интродукциялау ұсынылады.
subject: БОТАНИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Т.Б. Рысқали
creator: А.А. Аметов
creator: С.С. Мауленова
creator: С.Т. Назарбекова
creator: А.Ж. Чилдибаева
creator: Ч.Ж. Алдасугурова
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-06-20
publication date: 2026-06-20
starting page: 4
ending page: 17
doi: 10.26577/bb107220261

БИЕ ЖӘНЕ ТҮЙЕ СҮТІНЕН АЛЫНҒАН ТӨМЕН МОЛЕКУЛАЛЫ ПЕПТИДТЕР НЕГІЗІНДЕГІ ИММУНОСТИМУЛЯЦИЯЛЫҚ ӨНІМНІҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
type: item
description: Зерттеудің мақсаты – бие және түйе сүтінен бөлініп алынған төмен молекулалы пептидтер негізінде иммуностимуляциялық қасиеті бар арнайы өнім әзірлеу және оның тиімділігін бағалау. Өнім антиоксиданттық және иммуномодуляциялық әсері бар биологиялық белсенді компоненттермен байытылды. Клиникалық зерттеуге 30-45 жас аралығындағы 20 ерікті қатысты, олар бақылау және тәжірибелік топтарға бөлінді. Қатысушылар 20 күн бойы тәулігіне 90 г өнім қабылдап, тұрақты физикалық жүктеме орындады. Гуморальдық және жасушалық иммунитет көрсеткіштері (IgG, IgA, IgM, Т- және В-лимфоциттер), липидтердің асқын тотығу өнімдері (МДА, диендік конъюгаттар) және антиоксиданттық қорғаныс жүйесінің белсенділігі (каталаза, супероксиддисмутаза, жалпы антиоксиданттық белсенділік, А, Е, С витаминдері) анықталды. Нәтижелер физикалық жүктеме бақылау тобында иммуноглобулиндердің төмендеуіне және тотығу стрессінің күшеюіне алып келгенін көрсетті. Ал тәжірибелік топта арнайы өнімді қолдану IgG, IgA және IgM деңгейлерінің жоғарылауына, Т- және В-лимфоциттер санының артуына, липидтердің асқын тотығу өнімдерінің төмендеуіне және антиоксиданттық ферменттердің белсенуіне ықпал етті. Алынған нәтижелер бие және түйе сүтінен алынған төмен молекулалы пептидтердің айқын иммуностимуляциялық және антиоксиданттық әсерін дәлелдейді және оларды функционалдық және профилактикалық тағам өнімдерін әзірлеуде қолданудың ғылыми негізін қалыптастырады.
subject: ФИЗИОЛОГИЯ ЧЕЛОВЕКА И ЖИВОТНЫХ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Ю.А. Синявский
creator: М.А. Абдулжанова
creator: О.В. Долматова
creator: Е.Н. Омаров
creator: Д.Н. Туйгунов
creator: А.А. Дарвиш
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 111
ending page: 120
doi: 10.26577/bb1061202611

КӘДІМГІ ҮРМЕ БҰРШАҚТЫҢ (PHASEOLUS VULGARIS L.) АНТРАКНОЗЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ: ЭТИОЛОГИЯСЫ, ТӨЗІМДІЛІК ГЕНЕТИКАСЫ ЖӘНЕ БАСҚАРУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ
type: item
description: Кәдімгі асбұршақ (Phaseolus vulgaris L.) әлемдегі ең маңызды бұршақ тұқымдас дақылдардың бірі болып табылады және өсімдік тектес ақуыздың негізгі көздерінің қатарына жатады. Алайда оның тұрақты өндірісі қоңыр дақ ауруымен (антракнозбен) айтарлықтай шектеледі. Антракноз қоңыржай және ылғалды климат жағдайында кең таралған, экономикалық тұрғыдан аса зиянды аурулардың бірі болып саналады. Аурудың қоздырғышы фитопатогенді саңырауқұлақ Colletotrichum lindemuthianum болып табылады, ол жоғары генетикалық және патогендік өзгергіштігімен, сондай-ақ айқын нәсілдік дифференциациясымен ерекшеленеді, бұл төзімді сорттарды селекциялауды және ауруды бақылауды күрделендіреді. Мақалада асбұршақ антракнозының этиологиясына, қоздырғыштың биологиясы мен тіршілік цикліне, патогеннің нәсілдік әртүрлілігіне, сондай-ақ Phaseolus vulgaris өсімдігінің антракнозға төзімділігінің генетикалық механизмдеріне арналған заманауи зерттеулерге шолу жасалған. Инфекцияланған тұқымдардың бастапқы инфекция көзі және аурудың трансшекаралық таралу факторы ретіндегі рөлі талданған. C. lindemuthianum нәсілдерін жіктеудің заманауи тәсілдері қарастырылып, патоген популяциясының құрылымын тұрақты мониторингтеудің маңыздылығы көрсетілген. Антракнозға төзімділіктің генетикасына, соның ішінде нәсілге-арнайы Co-гендерге және genome-wide association study әдістері арқылы анықталған сандық төзімділік локустарына (QTL) ерекше назар аударылған. GWAS деректеріне негізделген гендерді пирамидациялау және геномдық селекцияны қолдану арқылы ұзақ мерзімді төзімділікті қалыптастыру перспективалары талқыланған. АҚШ пен Мичиган штаты мысалында қоздырғыштың нәсілдік құрамын мониторингтеудің практикалық маңыздылығы көрсетілген. Антракнозды басқарудың генетикалық төзімділікті, агротехникалық шараларды және фитосанитарлық бақылауды біріктіретін интеграцияланған стратегияларын қолдану қажеттілігі туралы қорытынды жасалған.
subject: ОБЗОРНАЯ СТАТЬЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: А.Д. Дукенбаева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 170
ending page: 178
doi: 10.26577/bb1061202614

СОЯНЫҢ ӘРТҮРЛІ ПІСУ ТОПТАРЫНА ЖАТАТЫН СОРТҮЛГІЛЕРІНІҢ ЖАПЫРАҒЫ МЕН ДӘНІНДЕГІ ПОЛИФЕНОЛ МӨЛШЕРІ МЕН ПОЛИФЕНОЛОКСИДАЗАНЫҢ БЕЛСЕНДІЛІГІНЕ СЕБУ МЕРЗІМДЕРІНІҢ ӘСЕРІ
type: item
description: Полифенолдар өсімдіктің антиоксиданттық қорғаныс жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі және адам денсаулығы үшін құнды заттар болып саналады. Зерттеудің мақсаты - әртүрлі пісу топтарына жататын соя сорттарының жапырақтары мен тұқымдарында полифенолдардың жиналуына себу мерзімдерінің әсерін бағалау және бұл көрсеткіштердің бұршақтың қалыптасу кезеңінде полифенолоксидаза ферментінің белсенділігімен байланысын анықтау. Сояның репродуктивтік дамуының ерте және кеш сатыларында полифенолдардың құрамын талдау сорттық, селекциялық және коллекциялық материалды технологиялық сипаттамалары мен тағамдық құндылығы бойынша жіктеуге мүмкіндік береді. Полифенолдардың құрамын Фолин–Чокальтеу реагентін пайдалана отырып анықталды. Полифенолоксидаза ферментінің белсенділігін субстрат ретінде пирокатехолды пайдаланып, фотометриялық әдіспен анықталды. Дамудың әртүрлі мерзімдерінде сорттық үлгілер стандартты себу мерзімінде ерте пісетіннен тек кеш пісетін формаларға дейін, ал кеш себуде ультра ерте пісетіннен кеш пісетін формаларға дейін өзгерді. R5 кезеңінде соя жапырақтарындағы полифенолдардың концентрациясы вегетациялық кезеңнің ұзақтығына байланысты төмендеу тенденциясын көрсетті, бұл үрдіс себудің екі мерзімінде де байқалды. Толық пісу кезеңінде себудің екі мерзімінде де полифенолдардың деңгейі пісу топтарына байланысты жоғарылады. Полифенолоксидаза ферментінің белсенділігінің өзгерісін талдау көрсеткендей, ерте пісетін формалар R5 кезеңінде жапырақтардағы фермент белсенділігі төмен болса, кеш пісетін формалар керісінше, ферменттің жоғары белсенділігімен сипатталды. Полифенол көрсеткіші мен полифенолоксидаза белсенділігі арасында теріс корреляция байқалды. Жүргізілген зерттеулер 170 соя сорттық үлгілерін репродуктивтік дамудың әртүрлі сатыларында полифенолдардың жиналуы бойынша, пісу топтарына және себу мерзімдеріне байланысты жіктеуге мүмкіндік берді.
subject: ФИЗИОЛОГИЯ РАСТЕНИЙ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Ш. Мазкират
creator: Н.О. Сапарбаева
creator: Д.И. Бабисекова
creator: С.В. Дидоренко
creator: Ш.А. Халбаева
creator: А.М. Еспембетова
creator: А.Е. Тукенов
creator: К.М. Булатова
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 158
ending page: 168
doi: 10.26577/bb1061202613

ЖАЛПЫ ДЕНСАУЛЫҚТЫҢ КОГНИТИВТІ ФУНКЦИЯҒА ӘСЕРІ
type: item
description: Зерттеуде когнитивті жүктеменің дені сау және теміртапшылықты анемиясы бар студенттердің ми биоэлектрлік белсенділігі мен қыртысты аймақтар арасындағы функционалдық байланыстарға әсерін электроэнцефалография (ЭЭГ) әдісімен анықталды. Зерттеуге екі топқа топтастырылған дені сау және теміртапшылықты анемиясы бар студенттер қатысты. Когнитивті тапсырманы орындағанға дейін және когнитивті тапсырманы орындағаннан кейін стандартталған функционалдық режимде ЭЭГ тіркелді, альфа (8-13 Гц) және тета (4-7 Гц) ырғақтарына спектральды талдау және корреляциялық талдаудың бір түрі болып табылатын кросс-корреляциялық талдау жүргізілді. Қатысушылар когнитивті жүктемеге бес минуттық ментальды есеп шығару тапсырмасын орындады. Нәтижелер когнитивті тапсырманы орындағанға дейін екі топта да спектральды көрсеткіштердің сақталғанын көрсетті, ал сенсорлық ынталандыру кезінде теміртапшылықты анемиясы бар топта альфа ырғағының толық қуаты мен тета индексінің төмендеуі анықталды. Когнитивті тапсырманы орындағаннан кейін дені сау топта альфа ырғағының тиімді қалпына келуі, тета ырғағының шектелуі мен қыртысты аймақтар арасындағы үйлесімді функционалдық байланыстары сақталған. Теміртапшылықты анемиясы бар топта альфа синхронизациясының жеткіліксіз қалпына келуі және тета ырғағының шамадан тыс артуы анықталды. Корреляциялық талдауда маңдай аймақтарының орталық және самай аймақтарымен байлынысы әлсіреген. Бұл когнитивті және атқарушы функцияларға жауапты нейрондық желілердің интеграциясының бұзылысын сипаттайды, ал оның гипоксиялық және нейрометаболикалық шектеулермен байланысты екенін көрсетеді. Альфа және тета ырғақтарының спектральды және кросс-корреляциялық көрсеткіштері когнитивті жүктемеге мидың функционалдық күйін бағалауда нейрофизиологиялық маркерлер ретінде қолдануға ұсынылады.
subject: ФИЗИОЛОГИЯ ЧЕЛОВЕКА И ЖИВОТНЫХ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Г.К. Датхабаева
creator: А.М. Кустубаева
creator: М.С. Кулбаева
creator: М.Қ. Мұстафин
creator: Р.А. Бабаев
creator: А.Ғ. Әшірбай
creator: А.А. Исағали
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 139
ending page: 156
doi: 10.26577/bb1061202612

ESCHERICHIA COLI ЖҮЙЕСІНДЕ СИЫРДЫҢ РЕКОМБИНАНТТЫ АЛЬФА-ИНТЕРФЕРОНДЫ АЛУ ЖӘНЕ ОНЫҢ РЕФОЛДИНГІ
type: item
description: Интерферондар - құстар мен сүтқоректілердің жасушалары вирустық инфекцияға жауап ретінде бөлетін сигналдық белоктар№ Олар спецификалық емес вирусқа қарсы иммундық жауапты белсендіреді. Соңғы жылдары интерферон препараттары адамдар мен жануарлардағы вирустық инфекциялардың алдын алу және емдеуде тиімділігін көрсетті. Дегенмен, мұндай препараттар Қазақстанда өндірілмейді және басқа елдерден жеткізіледі. Сондықтан, ауылшаруашылық жануарларына арналған рекомбинантты интерферондарды өндірудің отандық технологиясын әзірлеу Қазақстандағы ветеринариялық қауіпсіздікті нығайту үшін маңызды міндет болып табылады. Бұл зерттеуде ірі қара малдың α-интерферон гені (Bos taurus) клондалды, Escherichia coli бактериясына негізделген рекомбинантты белок өндірушісі жасалды және оңтайлы өсіру жағдайлары таңдалды. Дегенмен, өндірілген белок инклюзивті денелерде жиналатыны және жергілікті жағдайларда бөліп алуға болмайтыны анықталды. Тиісінше, синтезделген рекомбинантты белок 6 М гуанидин хлориді бар буферде ерігеннен кейін бөлініп алынды, содан кейін Ni-NTA агарозындағы металл аффинді хроматографияны қолдана отырып тазартылып, қайта бүктелді. Қайта бүктелгеннен кейін мақсатты ақуыздың өнімділігі бактериялық дақылдың бір литріне 3,3 мг құрады. Осылайша, рекомбинантты ірі қара малдың α-интерферонын алудың зертханалық әдісі жасалды. Болашақ жоспарларға рекомбинантты белоктың вирусқа қарсы белсенділігін тексеру және отандық препаратты өнеркәсіптік өндіру технологиясын кеңейту кіреді.
subject: БИОТЕХНОЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: В.Ю. Кислицин
creator: Е.Е. Рыбак
creator: А.С. Низкородова
creator: Л.Т. Надирова
creator: А.М. Александрова
creator: К.О. Шарипов
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 106
ending page: 116
doi: 10.26577/bb106120269

ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ОТБАСЫН IBA57 ГЕНІНІҢ МУТАЦИЯСЫНАН ТУЫНДАҒАН КӨПТІК МИТОХОНДРИЯЛЫҚ ДИСФУНКЦИЯ СИНДРОМЫНА ПРЕНАТАЛДЫҚ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТЕСТІЛЕУ: КЛИНИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙ
type: item
description: Митохондриялар жасушаның «энергия генераторы» ретінде белгілі және өздерінің негізгі қызметін тотығу фосфорлануы (oxidative phosphorylation, OXPHOS) арқылы жүзеге асырады. Митохондриялар өздерінің жеке митохондриялық ДНҚ-сына ие болатын жалғыз жасушалық органеллалар болып табылады. Митохондриялық құрылымдық немесе функционалдық ақуыздарды кодтайтын ДНҚ тізбектеріндегі кез келген генетикалық өзгерістер митохондриялық ауруларға әкелуі мүмкін. Көптік митохондриялық дисфункция синдромы 3-типі (Multiple Mitochondrial Dysfunction Syndrome type 3, MMDS3) IBA57 геніндегі гомозиготалы немесе екіаллельді патогенді нұсқалардан туындайтын сирек кездесетін аутосомды-рецессивті митохондриялық ауру. Осы зерттеуде біз IBA57 генімен байланысты MMDS3-ке пренаталдық генетикалық тестілеуіне арналған клиникалық жағдайды ұсынамыз. Зерттеудің мақсаты аурудың болжамын және емдеу тактикасын анықтауда, сондай-ақ дұрыс генетикалық кеңес беру мен саналы репродуктивті шешім қабылдауда пренаталдық диагностиканың маңыздылығын көрсету. Зерттеуге MMDS3 бойынша отбасылық анамнезі бар, жүктіліктің 22 аптасында тұрған 27 жастағы әйел (G2P1001) рекрутталды. Диагноз толық экзомдық секвенирлеу (WES) әдісімен расталды және кейіннен Сэнгер бойынша секвенирлеу арқылы IBA57 геніндегі c.286T>C (NM_001010867.4, p.Tyr96His) және c.667C>G (NM_001010867.4, p.Arg223Gly) нұсқалары пробандта және ата-анасында тексерілді. Циркуляциядағы клеткадан тыс ДНҚ (ccfDNA) бойынша генетикалық талдау нәтижесінде IBA57 генінің c.286T>C (NM_001010867.4, p.Tyr96His) позициясындағы гетерозиготалы нұсқасы анықталмады, алайда c.667C>G (NM_001010867.4, p.Arg223Gly) позициясындағы гетерозиготалы нұсқасы анықталды. Осылайша, бала IBA57 генінің c.667C>G (NM_001010867.4, p.Arg223Gly) нұсқасының гетерозиготалы тасымалдаушысы болып табылады. Бұл жағдайда арнайы емдеу қажет емес. Баланы педиатрдың бақылауында ұстау және келесі жүктілікті жоспарлау кезінде ерлі-зайыптыларға медициналық-генетикалық кеңес беру ұсынылады. IBA57 генімен байланыст…
subject: МОЛЕКУЛЯРНАЯ БИОЛОГИЯ И ГЕНЕТИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: A. Ғабдулкаюм
creator: Ж. Мирманова
creator: Т. Кәденова
creator: М. Баянова
creator: Л. Назарова
creator: А. Болатов
creator: Ә. Ережепов
creator: A. Айтқұлова
creator: A. Ақылжанова
creator: Д. Ережепов
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 59
ending page: 67
doi: 10.26577/bb106120265

ТҮРАРАЛЫҚ РАПС БУДАНДАРЫНЫҢ ФЕНОТИПТІК, ЦИТОГЕНЕТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ТАЛДАУЫ
type: item
description: Рапс (Brassica napus L.) өнімділігі мен май сапасына байланысты құндылығы жоғары негізгі майлы дақылдардың бірі болып табылады. Осы зерттеуде рапс × қышабас (Brassica rapa) (B. napus × B. rapa) түр аралық гибридтерінен алынған қос гаплоидты (DH) желілер кешенді тәсіл арқылы бағаланды, оған фенотиптік талдау, цитогенетика және молекулалық маркерлер кірді. Фенотиптік бағалау бір өсімдікке шаққандағы тұқым массасы, бұршаққын саны және мың тұқымның массасы сияқты негізгі сандық белгілер бойынша айтарлықтай әртүрлілікті көрсетті, кейбір желілерде гетерозис құбылысы байқалды. Гибридтердің ата-аналық формалармен салыстырғанда ерте гүлдеуі өсімдіктің дамуына геномдық өзара әрекеттесулердің әсерін көрсетеді. FISH және GISH әдістерін қолданған цитогенетикалық талдау екі ата-ананың да хромосомаларының бар екенін растады, хромосомалардың екі еселенуінен кейін интрогрессия сегменттері мен геном тұрақтылығының белгілерін анықтады. SSR-маркерлер көмегімен жүргізілген молекулалық зерттеу жоғары полиморфизмді және Brassica rapa-дан интрогрессияланған аллельдердің болуын көрсетті, бұл цитогенетикалық деректермен сәйкес келеді. Тұқымның май қышқылдары құрамын талдау олеин қышқылы мөлшерінің артқанын және эрук қышқылы деңгейінің төмен екенін көрсетті, бұл май сапасына қойылатын заманауи талаптарға сай келеді. Алынған нәтижелер қолайлы аллельдік комбинацияларды бекіту үшін түр аралық гибридизация мен DH-технологияны үйлестірудің тиімділігін дәлелдейді, бұл желілердің селекциялық құндылығын арттырады. Бұл желілер рапстың өнімділігі мен май сапасын жақсартуға арналған перспективалы материал бола алады.
subject: МОЛЕКУЛЯРНАЯ БИОЛОГИЯ И ГЕНЕТИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: A.K. Даурова
creator: Д.Л. Дауров
creator: З.Б. Сапахова
creator: М.Р. Тойшиманов
creator: A.M. Акбаев
creator: Р. Канат
creator: Д.A. Бегалиева
creator: М.Х. Шамекова
creator: К.Ж. Жамбакин
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 46
ending page: 58
doi: 10.26577/bb106120264

ПРИМЕНЕНИЕ МИКРООРГАНИЗМОВ-АНТАГОНИСТОВ ДЛЯ ЗАЩИТЫ ЯЧМЕНЯ ОТ ФИТОПАТОГЕНОВ
type: item
description: эндофиттік бактериялардың негізінде агрономиялық құнды микроорганизмдердің бірлестіктері құрылды. Микробтық бірлестіктерді қолдану монокультуралармен салыстырғанда тиімдірек тәсіл болып саналады, себебі микроорганизмдер консорциумдары кең ауқымдағы биологиялық белсенділіктері және агроэкожүйелерде өзара синергетикалық қарым-қатынас жасау қабілеттіліктері бар. Бірлестіктер құру үшін өсуді ынталандыру және биобақылау қасиеттерімен ерекшеленген Pseudomonas flavescens D5, Serratia proteamaculans B5 және Pseudomonas fluorescens D7 штаммдары таңдап алынды. Бірлестіктердің агрономиялық құнды қасиеттеріне, соның ішінде биоүйлесімділік, тұзға төзімділік, индол-3-сірке қышқылының синтезі, фосфатты мобилизациялау және саңырауқұлақтарға қарсы белсенділіктері бойынша кешенді бағалау жүргізілді. LYA23 бірлестігі жеке штаммдармен салыстырғанда, 63,4 мкг/мл-ге дейін жететін жоғары мөлшерде ИСҚ өндіріп, сонымен қоса айқын фосфатты мобилизациялау белсенділігі (293 мкг/мл) және 5 %-ға дейін NaCl концентрациясында өсуді сақтап қалатындығы анықталды. Бұл бірлестік Fusarium graminearum және Fusarium oxysporum-ға қарсы жоғары антагонистік белсенділік көрсетіп, көлемі 3,5 ± 0,1 см-ге дейін өсуді тежейтін аймақ түзді. Пуллулан, пектин және полигидроксиалканоат биополимерлерінен тұратын полимерлік матрица 2:1:0.1 қатынасында жасушаны иммобилизациялау үшін оңтайлы деп танылды. Калий гуматының енгізілуі препараттың өсуді ынталандыру әсерін күшейтті. Арпаның Arna сортының тұқымдарын өңдегендегі вегетациялық тәжірибелерде тұқымның өну деңгейін 98,6%-ға дейін арттыруға, сондай-ақ тамырлар мен сабақтардың биомассасының бақылауға қарағанда айтарлықтай өсуіне ықпал етті.
subject: БИОТЕХНОЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Л.В. Игнатова
creator: Е.В. Бражникова
creator: М.А. Червяков
creator: Е.В. Москвина
creator: А.П. Черных
creator: С.Р. Мурадова
creator: Р.К. Сыдыкбекова
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 78
ending page: 93
doi: 10.26577/bb106120267

КӘСІБИ БОРЫСШЫЛАРДАҒЫ ШЫДАМДЫЛЫҚПЕН БАЙЛАНЫСТЫ КЕҢ АУҚЫМДЫ ГЕНОМДЫҚ АССОЦИАТИВТІ ЗЕРТТЕУ (GWAS)
type: item
description: Зерттеудің мақсаты – Қазақстан Республикасының кәсіби балуандарында төзімділік фенотипімен байланысатын генетикалық факторларды кең ауқымды геномдық ассоциативті талдау (GWAS) әдісі арқылы анықтау. Іріктемеге 58 жоғары білікті жекпе-жек спортшылары және бақылау тобына спорттық тәжірибесі жоқ 60 қатысушы алынды. Генотиптеу Illumina iScan платформасында Infinium Global Screening Array-24 жинағы арқылы жүргізілді. PLINK v1.9 бағдарламасында сапалық сүзгіден өткізу және R тіліндегі (qqman пакеті) статистикалық талдаудан кейін генотиптеу сапасы, Харди–Вайнберг теңдігі, минорлы аллель жиілігі және X/Y хромосомалары мен митохондриялық нұсқаны алып тастау критерийлеріне сәйкес 296 772 SNP талданды. Негізгі компоненттер талдауы нақты популяциялық стратификацияның жоқтығын, ал геномдық инфляция коэффициенті (λ = 1.02) шатастырушы факторлардың төмен деңгейін көрсетті. Болжамды маңыздылық шегінде (p <1×10⁻⁵) спортшылар мен бақылау тобы арасында айырмашылығы бар бірнеше локус анықталды: rs12916133, rs7765401, GSA-rs1682809 және rs4777639. Бұл варианттар кальций сигнализациясы, синаптикалық беріліс, протеостаз және қаңқа бұлшықетінің бейімделу процестеріне қатысатын PPEF2, SV2B, CDC37L1 гендеріне және LOC105370982 кодталмайтын аймағына жақын орналасқан. Жалпы геномдық маңыздылық деңгейіне (p<5×10⁻⁸) жетпегеніне қарамастан, алынған нәтижелер төзімділікке әсер ететін реттеуші және нейрометаболикалық жолдардың маңызын көрсетеді. Зерттеудің шектеулері – іріктеменің салыстырмалы түрде шағын көлемі мен нәтижелерді Қазақстанның және халықаралық тәуелсіз когорталарында қайталап тексеру қажеттілігі болады. Соған қарамастан, бұл деректер спорттық геномика саласында жеке бағытталған жаттығу стратегияларын әзірлеуге және мультиомдық зерттеулерді дамытуға негіз бола алады.
subject: МОЛЕКУЛЯРНАЯ БИОЛОГИЯ И ГЕНЕТИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: A. Иманбай
creator: A. Амиргалиева
creator: K. Ергали
creator: M. Бегманова
creator: Г. Абылкасымова
creator: A. Жаксылыкова
creator: Ж. Қумарбеков
creator: Ж. Сейсенова
creator: A. Загитов
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 68
ending page: 76
doi: 10.26577/bb106120266

БАС БОТАНИКАЛЫҚ БАҚ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ROSA ALBERTI ӘРТҮРЛІ ФОРМАЛАРЫНЫҢ ЖЕМІСТЕРІНІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН АНТИОКСИДАНТТЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІ
type: item
description: Мақалада Қазақстанның Бас ботаникалық бағы жағдайында интродукцияланып, өсіріліп жатқан Альберт итмұрынының (Rosa alberti Regel.) әртүрлі формаларының морфологиялық ерекшеліктері мен антиоксиданттық белсенділігіне жүргізілген кешенді зерттеудің нәтижелері ұсынылған. Жұмыстың өзектілігі аймақтың континенттік климатына бейімделе алатын, сәндік көгалдандыруда және биологиялық белсенді қосылыстардың табиғи көзі ретінде перспективалы өсімдік түрлерін интродукциялау қажеттілігімен, сондай-ақ антиоксиданттық қасиеттерге ие өсімдік ресурстарын кеңейту мәселесімен айқындалады. Rosa alberti жоғары сәндік қасиеттерімен, экологиялық бейімделгіштігімен және фармакологиялық маңызымен ерекше қызығушылық тудырады. Зерттеудің мақсаты Rosa alberti-дің әртүрлі формаларына тән диагностикалық мәні бар морфологиялық белгілерді анықтау және интродукция жағдайындағы жергілікті микроэкологиялық факторларға өсімдіктердің бейімделу реакцияларын сипаттайтын көрсеткіш ретінде жемістерінің антиоксиданттық белсенділігін бағалау болды. Зерттеу барысында жапырақтың пішіні мен мөлшері, түктену дәрежесі мен сипаты, сондай-ақ жемістердің пішіні мен өлшемдері бойынша жан-жақты морфометриялық талдау жүргізілді. Биохимиялық зерттеулер стандартты спектрофотометриялық әдістерді қолдана отырып, жемістердегі жалпы фенолдық қосылыстардың мөлшерін және антиоксиданттық белсенділіктің жалпы деңгейін анықтауды қамтыды.
subject: БОТАНИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: С.К. Иманкулова
creator: А.Қ. Халықберген
creator: Г.С. Мұқан
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 21
ending page: 30
doi: 10.26577/bb106120262

БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНДАҒЫ ЖАЙЫҚ ӨЗЕНІНІҢ ОРТА АҒЫСЫНДА POPULUS × CANESCENS (AITON) SM. ПОПУЛЯЦИЯЛАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫНЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
type: item
description: Мақалада Батыс Қазақстан облысы аумағындағы Жайық өзенінің орта ағысында орналасқан cұр терек (Populus × canescens (Aiton) Sm.) популяцияларын кешенді ботаника-географиялық зерттеу нәтижелері келтірілген. Далалық бақылаулар, гербарий материалдары және флористикалық талдау негізінде сұр теректі қауымдастықтардың қазіргі жағдайы мен тұрақтылығы бағаланды. Жайық өзенінің аңғарындағы жайылма - террасса алды учаскелерге негізінен шоғырланған түрдің сегіз популяциясы анықталды. Флористикалық талдау 37 тұқымдас, 83 туысқа жататын 103 түтікті өсімдік түрінің бар екенін көрсетті. Флораның биоморфологиялық құрылымында көпжылдық шөптесін поликарпиктер 64 % басым, сондай-ақ ағаш - бұталы түрлердің де үлесі елеулі 22,3 %. Фитоценотикалық талдау нәтижесінде алты негізгі экологиялық топ айқындалды: орман, шалғын, дала, орманды - дала, шалғынды-батпақты және су - жағалаулы өсімдіктер, олардың ішінде орман 31 % және шалғын 25,2 % фитоценозы басым болды.
subject: БОТАНИКА
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Р.Қ. Анатолий
creator: М.С. Курманбаева
creator: Т.Е. Дарбаева
creator: A.Б. Альжанова
creator: Д.Э. Карабалаева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 4
ending page: 20
doi: 10.26577/bb106120261

МИКСОСПОРИДИЯМЕН ИНВАЗИЯЛАНҒАН ЖАС ТҰҚЫ БАЛЫҚТАРЫНЫҢ ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫН БАҒАЛАУ
type: item
description: Мақалада тоған аквашаруашылығы жағдайында өсірілетін және миксоспоридиялық инвазиямен зақымданған жас айна тұқы балығының (Cyprinus carpio) физиологиялық жағдайы қарастырылады. Жұмыстың мақсаты тұқы балықтарының физиологиялық және гематологиялық көрсеткіштеріне миксоспоридиялармен паразиттік зақымданудың әсерін бағалау болып табылады. Жұқтырылған дараларда көбінесе балықтардың өлімімен бірге жүретін аурудың клиникалық белгілері байқалды. Гематологиялық тексеру кезінде моноциттердің, нейтрофилдердің (32,68%) және лейкоциттердің (257,6×10⁹/л) қалыпты көрсеткішпен салыстырғанда жоғары мөлшері анықталды. Паразиттік инвазия жағдайында лейкоциттік формула көрсеткіштерінің жоғарлауы организмнің қорғаныш реакциясының артқанын көрсетеді. Желбезектердің, жүректің, ішектің, гепатопанкреастың және бұлшықеттердің гистологиялық зерттеу нәтижесі паразиттік шырышты спораларының (Myxozoa: Myxosporea: Myxobolidea) жасушаішілік, ұлпаішілік және шашырап орналасатыны анықталды. Зерттелген балықтардың желбезектеріндегі некроз, қабыршақтану, гиперплазия және мес жасушаның күрт көбеюі ұсақ жасушаішілік плазмодиялармен де, тіндік цисталардың ішінде орналасқан споралармен де байланысты. Балықтардың желбезектеріндегі шырышты паразиттер орналасқан жерлерде мес жасуша санының артуы иммундық жүйенің гомеостазын сақтау қажеттілігімен байланысты. Миксоспоридий плазмодиялары некрозға, жасушалардың сіңірілу және тасымалдану процестерінің бұзылуына, сондай-ақ призмалық эпителий жасушаларының биіктігінің төмендеуіне және олардың апикальді бетіндегі микробүрлердің дегенерациясына әкелетін ас қорыту жолдарының мүшелеріне патологиялық әсері анықталды. Бір және екі ядролы шырышты споралардың жасушаішілік паразиттелуі гепатопанкреас пен жүректің жасушаларында да байқалады. Балықтардың терісінде орналасқан некротикалық ошақтар паразиттік инвазияға байланысты қабыну процесінің жане бұлшықетке қан кетудің көрінісі болды.
subject: ЗООЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
subject: Array
  topic: keywords
creator: Н.М. Сейдалиева
creator: Н.A. Ибрагимова
creator: A.K. Сайдахметова
creator: Б.A. Үсіпбек
creator: Д.Б. Мирзалиева
creator: С.M. Шалгимбаева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 32
ending page: 44
doi: 10.26577/bb106120263

ҚАБЫНУ ПРО ЦЕСТЕРІН ЗЕРТТЕУДЕГІ ИММУНДЫҚ РЕ АКЦИЯЛАРДЫ ВИТАЛДЫ МУЛЬТИФОТОНДЫ ВИЗУАЛ ИЗАЦИЯЛАУӘДІСІНІҢ МҮМКІНДІКТЕРІ
type: item
description: Қабыну – қандай да болсын патогендік әсерлерден туындаған за қымдану про цесіне қарсы пайда болатын әмбебап, генетикалық тұрғыдан бағдарланған, әрі за лалды әсер ошағын жоюға не шектеуге бағытталған ре акциялар кешені. Қабыну ре акциясы –туа біткен иммунитеттің не гізгі механизмдерінің бірі, оның биологиялық мағынасы ағзаны патогендерден қорғап қана қоймай, за қымдалған тіндерді бір қалыпта ұстап тұру және қалпына келтіру болып табылады. Қабыну механизмдерін терең түсіну өте маңызды, өйткені адамның белгілі ауруларының 70%-дан астамы қабыну про цесімен байланысты, со ның ішінде аутоиммунды, не йродегенеративті, жүрек-қантам ырлары аурулары, қант диабеті және қатерлі ісік бар. Заманауи ғылым мен медицинада қабыну про цестері кезіндегі ағзаның жағдайын жан-жақты бағалауға мүмкіндік беретін әдістер мен құралдардың алуан түрі бар. Ағзадағы про цестерді на қты уақыт аралығында бақылау әдістерін пайдалану жылдан жылға қолжетімді, әрі клеткалық про цестерді дина микасын түсіну барысында оңтайлы бола бастады. Иммундық жасушалардың дина микасын бақылау үшін қолданылатын за манауи құралдардың бірі – виталды микроскопия. Атаулы мақала иммундық ре акцияны қалыптастыруға қатысатын механизмдерді зерттеу үшін мультифотонды микроскопия әдісінің рөлін сипаттайтын зерттеулерді зерделеугеарналған. Мультифотонды микроскопия фотондардың тірі тканьдердің терең қабаттарына ену қабілетіне не гізделген және фотоуыттылығы төмен әдіс. Бұл әдісті қолдану жасушалық миграция, жасушалардың өзара әрекеттесуі сияқты жасушалық про цестердің барысын бақылауға, со ндай-ақ неврология, кардиология және басқа салалардағы биологиялық жүйелер мен жасушалар дина микасына зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді.
subject: ОБЗОРНАЯ СТАТЬЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: А.А. Рахымжан
creator: А.Н. Аралбаева
creator: З.Д. Душимова
creator: Т.А. Ахаева
creator: А.М. Сейталиева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2026-03-20
publication date: 2026-03-20
starting page: 179
ending page: 191
doi: 10.26577/bb1061202615

ҚАЗАҚСТАНДА ӨНДІРІЛЕТІН КАПТОПРИЛ ДӘРІЛІК ПРЕПАРАТЫНЫҢ АНТИМИКРОБТЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІН БАҒАЛАУ
type: item
description: Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Фармакопеясымен дәрілік заттарды бақылауға қойыған талаптарына сәйкес, елімізде өндірілетін дәрілік өнімдердің қауіпсіздігін, тиімділігін және жоғары сапасын қамтамасыз ету үшін жүргізілетін негізгі зерттеулердің бірі — олардың антимикробтық белсенділігін бағалау болып табылады. Микробиологиялық тазалық талаптарының сәйкестігі жалпы дәрілік заттардың сапасын кешенді бағалау мүмкіндік береді және отандық өндірістің халықаралық стандарттарға сәйкестігін арттырып, фармацевтикалық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін негізгі факторлардың бірі болып табылады. Бұл ғылыми жұмыста Қазақстанда өндірілетін Каптоприл дәрілік препаратының фармацевтикалық субстанциясы мен дайын дәрілік формасының фармакопеялық тест-микроорганизмдері Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa, Candida albicans және Aspergillus brasiliensis қатысты антимикробтық белсенділігі тәжірибе негізінде зерттелді. Көптеген дәрілік заттардың құрамында табиғи түрде белгілі бір деңгейде ингибиторлық белсенділік болуы мүмкін, ал бұл қасиет микробиологиялық талдау нәтижелерін бұрмалап, жалған теріс көрсеткіштерге алып келуі ықтимал. Сондықтан микробиологиялық тазалықты дұрыс бағалау үшін зерттелетін препараттың микроорганизмдерге әсерін алдын ала анықтау ерекше маңызды. Біздің зерттеуде Каптоприл субстанциясының және таблетка түріндегі дәрілік өнімнің үш сериясы қолданылды тест штаммдарына әсері бағаланып, нәтижесінде Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis,1:10 және 1:20 сұйылтуларда препараттың айқын тежегіш әсер көрсететіні анықталды. Candida albicans және Aspergillus brasiliensis, сондай-ақ P. aeruginosa штаммдарына қатысты белсенділік байқалған жоқ, ал 1:50 қатынастағы тәжірибеде антимикробтық активтілік ингибирленді. Зерттеу нәтижелері Каптоприл субстанциясы мен дәрілік затының сапасын бақылау кезінде фармакопеялық талаптарға толық сәйкес келетін әдістемені қолданудың маңыздылығын дәлелдеп, өндір…
subject: МИКРОБИОЛОГИЯ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: А.В. Кудрякова
creator: K.A. Мухатаева
creator: С.А. Иманалина
creator: Г.Д. Ултанбекова
creator: Қ.Р. Сисемәлі
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2025-12-20
publication date: 2025-12-20
starting page: 144
ending page: 156
doi: 10.26577/bb202510513

ІРІ ҚАРА МАЛЫНЫҢ АУСЫЛҒА ҚАРСЫ САЛЫНҒАН ЕКПЕДЕН КЕЙІНГІ ЗАТ АЛМАСУ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ ДИНАМИКАСЫ
type: item
description: Бұл мақалада аусылға қарсы екпеден кейін ірі қара малдың ағзасында болатын биохимиялық өзгерістер қарастырылады. Ақуыз, көмірсу мен липидтік алмасуын қоса алғанда, метаболикалық көрсеткіштердің динамикасына ерекше назар аударылды. Екпе егілген сиырлардың биохимиялық жағдайына мониторингтік зерттеулер жүргізудің зат алмасу бұзылыстарын дер кезінде анықтау, оларды түзету және өнімділік денсаулығын сақтау мақсатында өндірістік-практикалық маңызы бар. Белгілі болғандай, метаболизмнің гомеостатикалық бақылауы қоректік заттардың таралуын қамтамасыз ету үшін ақуыз, көмірсулар мен липидтер алмасуын реттейтін эндокриндік жүйенің әсеріне байланысты бүкіл екпе кезеңінде айтарлықтай өзгереді. Бақылау және тәжірибелік жануарлардың сараптама нәтижелері бойынша, бақылау тобында өзгерістер орын алмағанымен тәжірибелік топта зат алмасу өнімдеріне қатысатын кейбір биохимиялық көрсеткіштердің қандағы мөлшері өзгеріске ұшырады. Оған себеп аусылға қарсы екпеден кейінгі жануарлардың қан сарысуындағы биохимиялық көрсеткіштердің өзгерісі уақытша артатындығы анықталды, себебі: ағзада иммундық жасушалардың белсенді қызметімен, иммундық жауаптың қалыптасуымен байланысты. Демек, екпеден кейінгі ірі қара малының биохимиялық көрсеткіштерінде болатын өзгерістер қысқа мерзімдік және оның ағза үшін айтарлықтай әсерінің жоқ екендігі анықталды. Біздің бұл зерттеулер жануарлардың метаболизміне екпенің әсерін бағалаудың кешенді тәсілінің маңыздылығын және осы салада әрі қарай зерттеулер жүргізу қажеттілігін көрсетеді.
subject: ФИЗИОЛОГИЯ ЧЕЛОВЕКА И ЖИВОТНЫХ
  topic: section
subject: Array
  topic: keywords
creator: Б.И. Жақсымов
creator: Ш.Қ. Бахтиярова
creator: А.Б. Джунусова
creator: У.Н. Капышева
rights: Авторське право (c) 2026 ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы
date: 2025-12-20
publication date: 2025-12-20
starting page: 115
ending page: 123
doi: 10.26577/bb202510510