IN VITRO ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КҮРІШ (ORYZA SATIVA L.) АНДРОГЕНЕЗІ (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2024)
Күріш (Oryza sativa L.) дүние жүзі халқының жартысынан астамын азық-түлікпен қамтамасыз ететін маңызды дәнді дақыл болып табылады, кейбір тропиктік, тіпті субтропиктік елдерде өсіріледі. Қазіргі уақытта гаплоидты биотехнология (гиногенез және андрогенез) селекциялық тәжірибеде күрішті жақсарту құралдарының бірі ретінде in vitro-ғы андрогенезде қолданылады. In vitro андрогенездің дәстүрлі селекция әдістерімен салыстырғанда артықшылығы генотипте ата-аналық формалардың экономикалық құнды белгілерін сақтайтын 1-ші ұрпақтың гомозиготалы тұрақты будандарын аз уақыт аралығында алу мүмкіндігі болып табылады. Аталық гаметофитті in vitro жағдайында өсіру әдісі ауыл шаруашылығы дақылдарын, оның ішінде күрішті зерттеудегі перспективті биотехнологиялық тәсілдердің бірі болып табылады. Бұл әдіс андрогенездің биологиялық құбылысына негізделген - гаметофитті жолдан спорофитті жолға ауысатын тозаң және микроспора жасушаларынан гаплоидты регенерант өсімдіктің түзілуі. Алайда, бұл технологияларды кеңінен қолдану өсімдіктердің регенерациясының генотипке тәуелділігімен және көптеген жағдайларда in vitro күріштің тозаң және микроспоралы дақылында альбинос өсімдіктерінің қалыптасуымен байланысты екі мәселемен шектеледі. Бұл шектеулерді жою қажеттілігі болды және болып қала береді. Бұл күріштің барлық генотиптері үшін әмбебап өсіру технологиясын, тозаңдарды алдын ала өңдеу және қоректік ортаның құрамын әзірлеу және оңтайландыру үшін осы бағыттағы зерттеулерді жалғастыруды талап етеді. Бұл шолуда in vitro жағдайындағы күріш андрогенезінің тиімділігіне әсер ететін бірқатар факторлар қарастырылады.
Keywords: Күріш (Oryza sativa L.), андрогенез in vitro, тозаңқап дақылдау, оқшауланған микроспораларды дақылдау, шектеуші факторлар.