АСХАНА БАҒЫТЫНДАҒЫ ЖОҒАРЫ ӨНІМДІ СОРТТЫ АЛУ ҮШІН МОЛЕКУЛАЛЫҚ МАРКЕРЛЕУДІ ЖҮРГІЗУ ЖӘНЕ ЖҮЗІМ БУДАНДАРЫНЫҢ IN VITRO КОЛЛЕКЦИЯСЫН ҚҰРУ (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2023)
Эксперименттің мақсаты жаңа жоғары өнімді жүзім сортын алу кезеңдерінің будан өскіндерін in vitro жағдайына енгізу және көбейту сатыларын оңтайландыру. Зерттеу нәтижесінде "Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты" ЖШС-де асхана бағытындағы жүзімнің гибридті қоры құрылды. Шаруашылық-құнды белгілер кешені бойынша фенологиялық бақылаулар жүргізіліп, бастапқы сұрыптық сынаққа беруге дайын жүзімнің 3 гибридті түрі бөлінді: KV-2/35, KII-1/29 және DV-10/11. Жүзім кесінділерін 4°C температурада 3 ай сақтағаннан кейін (50,4%), тыныштық күйдегі бүршіктерден өскіндердің өну пайызы 2 ай сақтағаннан кейінгі (30,1%) кесінділерге қарағанда жоғары екендігі анықталды. Зертханалық бөлмедегі кесінділерден алынған өскіндердің зарарсыздандырудың оңтайлы ұзақтығы HgCl2 (0,1%) ерітіндісінде 5 минуттық өңдеу болып табылады (өміршеңдік – 27,2%). Жылыжай жағдайында алынған өскіндер үшін зарарсыздандырудың оңтайлы ұзақтығы HgCl2 (0,1%) ерітіндісінде  7 минуттық өңдеу екендігі анықталды (өміршеңдігі – 20,6%). Жүргізілген бақылаудан кейін мамандандырылған 523 қоректік ортасында in vitro жағдайында жүзімде контаминация анықталмады. Микрокональды көбейту мақсатында қоректік орта әзірленді: Мурасиге және Скугқа 30 г/л сахароза, 1 мг/л 6-бензиламинопурин (БАП), 0,1 мг/л индолилмай қышқылы, 0,1 мг/л гиббереллин қышқылы (ГК), 1,5 г/л джелрайт, 4 г/л агар қосындысы, рН 5,7. РН 5,7 жүзім өсінділерінің in vitro жағдайында өсуі мен дамуы үшін оңтайлы екендігі анықталды. Қоректік ортаға Plant Preservative MixtureTM  бактерицидінің қосылуы in vitro өсімдіктерінде некроз тудыратындығы анықталды. БАП концентрациясының 1,0 мг/л дейін артуы жаңа өскіндердің пайда болуын белсендірді. ГК және тидиазурон концентрациясын өзгерту өсімдіктердің көбею коэффициентіне және өскіндердің сапасына әсер еткен жоқ.
Keywords: Жүзім, будандар, сұрыптау, сорт, микроклональды көбейтуді оңтайландыру, in vitro коллекциясы