ХАН-ТАУ ТАУЛАРЫНЫҢ ЖАНЫНДА ӨСЕТІҢ FERULA FOETIDA (BUNGE) REGEL ПОПУЛЯЦИЯСЫН ЗЕРТТЕУІ (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2023)
Қазақстанның табиғи жағдайында өсетін Ferula foetida (Bunge) Regel (1877) халықтық және ресми медицина үшін аса маңызды мәнге ие. Бұл дәрілік өсімдік Қазақстанның түрлі бес облысында таралған. Заңсыз егін жинауға және тұқымның аз көбеюіне байланысты кейбір аймақтарда F.foetida жойылып кету қаупі төнген түрге жатады. Шу-Іле аласа тауларының аумағында, Хан-Тау тауларының жанында, аттас ауылдың айналасында, Алматы қаласынан 377 шақырым жерде, біз сасық ферула өсімдігінің табиғи популяциясын таптық. Өсімдік объектілерінің нақты орналасуын анықтау Ғаламдық позициялау спутниктік жүйесі (Global Positioning System) арқылы жүргізілді. GoogleMyMap бағдарламасының көмегімен Хантау популяциясының таралу аймағының картасы жасалды.Алғаш рет ферула Хантау популяциясысының вегетативті бөлігінің сандық белгілерін өлшеу нәтижелері ұсынылды. Ферула өсімдіктерінің орташа биіктігі 36,9 ±7,26 см, базальды жапырақ розеткасының ені 107,6 ±22,45 см болды. базальды жапырақтардың жалпы саны сәйкесінше 7,0 ±1,71 см және ені мен ұзындығы 63,4 ±11,27 см және 61,1 ±9,86 см болды. Ферула өсімдіктерінің тамыр жүйесінің ұзындығы орта есеппен 204,2 ±55,82 см, ал репа тамырының ұзындығы 33,4 ±6,58 см болды. Бұл жуан тамырдан тамақ үшін қолданылатын шайыр бөлінеді. Тамырдың шалқан бөлігінің диаметрі орта есеппен 19,3 ±6,83 см болды. Тамырдың үлгілік кептірілмеген ылғалды массасы 1,61-7,75 кг аралығында өзгерді. Хантау ферула популяциясының кептірілмеген шикізатының орташа өнімділігі 469 кг/га құрады. Зерттелетін популяцияның шамалы мөлшеріне қарамастан, Жамбыл облысының дәрілік феруласының жалпы қорын бағалау үшін барлық 10 ауданды одан әрі зерттеу өте маңызды болып саналады, себебі Түркістан аймағында өсетін Ферула популяциясын біздің Республикамызда заңсыз дайындалып және шет елдерге шығарылып жатыр.
Keywords: Ferula L; жойылып бара жатқан түрлер; дәрілік өсімдік; шикізат; тамыр