ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНДА ӨСІРІЛГЕН ОРТА АЗИЯЛЫҚ КҮЗДІК БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ФЕНОТИПТІК ӨЗГЕРГІШТІГІ (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2023)
Бұл зерттеу жұмысында 2020-2021 және 2021-2022 жылдардағы вегетациялық кезеңдер ішінде Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының (Алматы облысы, оңтүстік-шығыс) және Красноводопад ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясының (Түркістан облысы, оңтүстік) тәжірибелік алқаптарында өсірілген Орта Азиялық күздік бидай коллекциясының 139 үлгісіне экологиялық тестілеу жүргізілді. Коллекция 12 белгі бойынша талданды: масақтану уақыты, пісу уақыты, вегетациялық кезең, өсімдіктің биіктігі, жоғарғы буын аралығының ұзындығы, масақтың ұзындығы, өнімді масақтардың саны, масақтағы дәндердің саны (МДС), масақтағы дән массасы, өсімдіктен алынған дәндердің массасы, 1000 дәннің массасы (МДМ) және 1 м2 өнімділігі (М2Ө). Пирсон бойынша корреляция индексі зерттелетін екі аймақта өнімділікке байланысты белгілер арасындағы оң байланысты көрсетті. Коллекция сорттарының ішінде М2Ө орташа мәндер бойынша Алматы облысындағы сорт-стандарт (Жетісу) 107 үлгісі және Түркістан облыстарында Память 47 сортының 134 үлгісі асып түсті. Жеті сорт (Karaspan, Mars 1, Pamyat, Dank, Zhamin, KYIAL және Talimi) екі аймақта өнімділікке байланысты үш белгі (МДС, МДМ, М2Ө) бойынша жоғары көрсеткіштерді көрсетті. Орталық Азиядан келген күздік бидай коллекциясының дисперсиялық талдауы генотип × орта өзара қатынасының Қазақстан жағдайында зерттелген белгілерге әсерін көрсетті. Алынған нәтижелер күздік бидайдың бейімделгіштігі мен өнімділігіне қатысты қосымша зерттеулер үшін, ең жақсы үміткер-линияларды таңдау үшін селекциялық бағдарламада және өнімділікке байланысты белгілерді толық геномдық ассоциативті талдау үшін пайдаланылуы мүмкін.
Keywords: күздік жұмсақ бидай; генотип × орта қатынасы; өнімділік компоненттері