ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАУ ЭКОЖҮЙЕЛЕРІНІҢ АҒАШ ЖАРТЫЛАЙ ҚАТТЫҚАНАТТЫЛАРЫ (HETEROPTERA) (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2023)
Оңтүстік Шығыс Қазақстанның тау экожүйелерінің ағаш жартылай қаттықанаттылар фаунасы 10 тұқымдасқа: Tingidae, Nabidae, Anthocoridae, Reduviidae, Miridae, Aradidae, Lygaeidae, Coreidae, Acanthosomatidae, Pentatomidae жататын 51 түрден тұрады. Олар қоректік байланысы жағынан 4 топқа бөлінеді: мицетофагтар (3 түр), фитофагтар (22 түр), зоофитофагтар (8 түр); зоофагтар (18 түр), ал тіршілік ортасына қарай 5 топқа бөлінеді: дендробионттар (28 түр), дендро-тамнобионттар (8 түр), дендро-тамно-хортобионттар (4 түр), дендро-хортобионттар (10 түр); эврибионт (1 түр), ағаш жартылай қаттықанаттылары жылына беретін ұрпақ санына қарай 6 топқа бөлінеді: моновольтинді (37 түр), бивольтинді (5 түр), жылына 2-3 рет ұрпақ беру (3 түр), поливольтинді (2 түр), ациклді (3 түр), ұрпақ саны белгісіз (1 түр). Оңтүстік Шығыс Қазақстанның тау экожүйелерінің ағаш жартылай қаттықанаттылары арасында ересек дарасы күйінде 29 түр, жұмыртқа сатысында – 13 түр, ересек дарасы және дернәсілдері сатысында – 7 түр, дернәсілдері сатысында – 2 түр қыстайды. Күнгей Алатаудың ағаш гемиптерофаунасы 2 экологиялық топқа бөлінеді: мезо-ксерофилдер (2 түр), мезофилдер (49 түр). Шаруашылық тұрғыдан алғанда, ағаш жартылай қаттықанаттылар фаунасы зиянды да, пайдалы да түрлерді қамтиды. Зиянды түрлердің көпшілігі мына тұқымдастарға жатады: Tingidae, Miridae, Aradidae, Lygaeidae, Coreidae, Acanthosomatidae, Pentatomidae. Жыртқыш түрлер (Nabidae, Anthocoridae, Reduviidae, Pentatomidae, Asopinae тұқымдас тармағы) адам үшін пайдалы түрлер болып табылады, өйткені биоценоздардағы зиянды жәндіктердің санын реттейді. Оңтүстік Шығыс Қазақстанның тау экожүйелерінің ағаш жартылай қаттықанаттыларының географиялық таралуын талдау нәтижесінде олардың 17 таралу аймағына бөлінетіні анықталды. Фаунаның негізін голарктикалық, транспалеарктикалық, батыспалеарктикалық, трансеуразиялық, батысеуразиялық таралу аймақтары бар жартылай қаттықанаттылар түрлері құрайды.
Keywords: ағаш жартылай қаттықанаттылары, Оңтүстік Шығыс Қазақстанның тау экожүйелері.