ЖҰМСАҚ ЖӘНЕ ҚАТТЫ БИДАЙ СОРТТАРЫНДА МОЛЕКУЛАЛЫҚ-ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ КӨМЕГІМЕН ҚОҢЫР ТАТҚА ТӨЗІМДІ ГЕН ТАСЫМАЛДАУШЫЛАРДЫ АНЫҚТАУ (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2022)
Қоңыр немесе жапырақ таты бидай дақылының зиянды ауруларының бірі болып табылады. Ауру қоздырушысы саңырауқұлақ Puccinia triticina, өнімділіктің және дән сапасының төмендеуіне алып келеді. Жұмсақ және қатты бидайдың қоңыр татқа төзімділігі үнемі жоғары өнімділіктің алғышарты болып табылады. Зерттеу материалы ретінде жұмсақ және қатты бидайдың 11 үлгісі (отандық және шетелдік) пайдаланылды. Бидайдың жапырақ татына төзімділігін зерттеу үшін 7 ген – Lr9, Lr10, Lr14, Lr22a, Lr28, Lr34 және Lr67 таңдалды. Молекулалық скринингтің нәтижелері бойынша жұмсақ және қатты бидай сорттары геномында Lr10, Lr22a, Lr34 және Lr67 гендерін алып жүретіндігі және тиімді де, тиімсіз де тұрақтылық гендерінің тасымалдаушысы екендігі анықталды. Lr9 генімен тіркескен маркер Новосибирская 29 бақылау үлгісінде ғана анықталды, бұл қатты бидай материалдарында бұл геннің жоқтығын көрсетеді. Алайда T.durum үлгілері Lr10, Lr14 гендерімен және жоғары тиімді Lr28 генімен қорғалған. Жапырақ татына қарсы төзімділік гендері анықталған бидай  сорттары жапырақ татына төзімділік танытатын басқа ген тасымалдаушы үлгілермен будандастыруға (пирамидирование) болады және тиісті селекциялық жобаларда қолданыла алады.