ЭВОЛЮЦИЯНЫҢ ШЕШІЛМЕЙТІН ПАРАДОКСТАРЫ - НАТУРФИЛОСОФТЫҢ ЖАН-ЖАҚТЫ КӨЗҚАРАСЫМЕН (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2021)
Дарвиннің ойлары ғылым үшін көптеген өзекті мәселелерден озғанымен, эволюцияның шынайы механизмі туралы талқылаулар (немесе, мысалы, өтпелі формалардың болмауы), әлі де өзекті болып табылады. Қазіргі кезде Әмбебап ғарыштық ноосфераның өзі кең таралған философиялық тұжырымдамаға жатады. Бүгінгі күні көпшілік оны әртүрлі жолдармен түсіндіреді (атап айтқанда, қолданыстағы түзілімдер сияқты, бірақ бізге әлі толық түсініксіз заңдармен). Тек бір нәрсе анық: бұл заңдылықтар тірі және қарапайым инертті заттар үшін бірдей. Сонымен қатар, соңғы жылдары ғалымдардың көпшілігі біртіндеп тірі тіршілік иелерінің пайда болуы мен прогрессивті дамуы тиісті бағдарлама (жоспар, жоба) болған жағдайда ғана мүмкін деген тұжырымға бет бұра бастады.Мақала биологияның ең даулы мәселелеріне арналады. Оның ең басты идеясы, эволюцияның жетекші факторларына коллективті ноосфераны жатқызу. Табиғаттағы кез-келген динамикалық ауысулар дәл осылай немесе басқаша түрде олардың «мүдделі» қатысуымен жүзеге асырылады. Яғни, психикалық дененің онтогенезде жинақталған пайдалы эмоционалдық әсерлері берілген нақты түрлердегі мінез-құлық рефлекстерін жетілдіруге ақпараттық негіз болып табылады. Кейбір сирек кездесетін сальтацияларда ғана (мысалы, қабыршақтың қауырсынға айналуы немесе алдыңғы аяқтардың қанаттарға өзгеруі) жоғары әмбебап ақыл-ойдың жетекші рөліне баға беруге болады. Сөз қалдықтық («өлгеннен кейінгі») уни-сфера туралы, терминологиялық тұрғыдан аз қабылданған, философтар үшін «шарден» атауымен белгілі. Оны космоста алып шашыраған биокомпьютер түрінде, қазіргі ЭВМ-мен салыстырғанда баяу қызмет атқаратын, бірақ (өзінің атқарушы тетіктері- вирустар арқылы) қазіргі дүниежүзілік өркениетке үлкен күшпен әсер етуші деп сипаттауға болады.