Өсімдіктер тамыр жүйелерінің экология-морфологиялық ерекшелікерін зерттеудің мақсаттары және әдістері (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2016)
Автордың зерттеу жұмыстары және әдебиеттегі мәліметтер бойынша тамыр жүйесінің тұқым қуалайтын ерекшеліктері бар және олардың бірқатар параметрлері (топыраққа ену тереңдігі, тармақтану қарқындылығы, таралу сипаты, қосалқы тамырлардың пайда болу және даму қарқындылығы, тамырдың тіршілік ету ұзақтығы және массасы) қоршаған ортаның жағдайына байланысты күшті өзгеріске ұшырап отырады. Мұның бәріне тамырдың сіңіру беті, демек сумен қамтамасыз етілуі және қоректік заттардың сіңірілу қарқындылығы жалпы қорытындысында өсімдіктің биологиялық өнімділігі бағынышты. Көптеген жоғары сатыдағы өсімдіктердің ортамен өзара қатынасының маңызды бөлімі болып өсімдіктің эдафикалық ортамен байланысы саналады, ол байланыс тамыр арқылы іске асады. Сондықтан тамыр жүйесінің өсу, даму, таралу және тағы да көптеген морфологиялық ерекшеліктеріне оның қызметтік қасиеттері, демек жер үсті мүшелерінің сумен және топырақ арқылы қоректенуі, тұрақтылығы және өсімдіктің өнімділігі бағынышты. Автор академик И.О.Байтулинмен бірге ризология іліміне жаңа «Топырақтың тамырға байлығы» деген ұғымды ендіруді ұсынады. Топырақтың тамырға байлығын автор былайша сипаттайды:1. Топырақтың белгілі бір көлемінде тамырдың жалпы ұзындығы2. Топырақтың белгілі көлеміндегі тамыр массасы3. Тамырдың топырақпен контактілігі (топырақтың белгілі көлеміндегі тамыр бетінің ауданы)4. Тамыр мен топырақ ара – қатынасы (топырақтың белгілі бір көлеміндегі тамырдың мөлшері).Тамыр жүйесін зерттегенде осы ұсынылған ұғымға қатысты көрсеткіштерді анықтау өте қажет, тек сонда ғана алынған мәліметтердің ғылыми мағынасы болады. Собственные исследования автора и литературные данные показывают, что корневые системы растений имеют наследственно обусловленные черты и ряд параметров их (глубина проникновения, интенсивность ветвления, характер распространения, интенсивность образования и развития придаточных корней, продолжительность жизни и масса корней) подвергаются довольно сильным изменениям в зависимости от характера условий окружающей среды. От всего этого зависит площадь поглощающей поверхности, а, следовательно, водообеспеченность и интенсивность поглощения питательных веществ и в конечном итоге биологическая продуктивность растений. Одним из важнейших звеньев взаимоотношений большинства видов высших растений со средой является связь растений с эдафической средой, осуществляемой посредством корневой системы. Поэтому от характера роста и развития, распространения и многих морфологических черт корневой системы зависят ее функциональные свойства, а, следовательно, и степень снабжения надземных органов водой, элементами почвенного питания, устойчивость и продуктивность растений.Авторами (Байтулин, Мухитдинов) предлагается ввести в ризологию новое понятие корненасыщенность почвы или любого субстрата. От этого во многом зависит степень воздействия и интенсивность биологического фактора преобразования субстрата, интенсивность и характер почвообразовательного процесса.Корненасыщенность можно характеризовать так: степень пронизанности почвы корнями (это общая длина корней в определенном объеме почвы); контактность корня с почвой (это площадь поверхности корня в определенном объеме почвы) и наконец, корне-почвенное соотношение (это объем корня в определенном объеме почвы). Такое уточнение корненасыщенности почвы позволит более конкретно характеризовать отношение растений с почвенной средой.The author's own research and literary data indicate that the plant root system have features hereditarily determined and a number of them parameters (the depth of penetration, intensity branching character of the propagation, intensity formation and development of adventitious roots, lifetime and the mass of roots) have enough strong changing depending from the environment. All of this affect on the area of the absorbing surface, and hence the intensity of the sufficiency of water-supply and absorption of nutrients and ultimately on the biological plant productivity. One of the most important points in the relationship of most species of higher plants with the environment is the relationship of plants with edaphic environment carried out by the root system. Therefore, the functional properties of the root system, and, consequently, the degree of water supply of the overground organs, elements of soil nutrition, plant productivity and stability depend on the nature of growth and development, distribution and from many morphological features of the root system. New notion of root saturation of the soil or any substrate is proposed to introduce in rhizology by authors (Baitulin, Mukhitdinov). Degree of impact and intensity of biological conversion factor of the substrate, the intensity and nature of soil-forming process is largely dependent on this. We can characterize the root saturation as follows: the degree of soil permeated by roots (this total length of roots in a certain volume of soil); ability of contact by roots with soil (surface area of the root this is in a certain volume of soil) and, finally, the root-soil ratio (this is volume root in a certain volume of soil). This clarification of the root saturation of the soil allow more specifically to characterizerelationship plants with soil environment.