ТҮРАРАЛЫҚ РАПС БУДАНДАРЫНЫҢ ФЕНОТИПТІК, ЦИТОГЕНЕТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ МОЛЕКУЛАЛЫҚ ТАЛДАУЫ (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2026)
Рапс (Brassica napus L.) өнімділігі мен май сапасына байланысты құндылығы жоғары негізгі майлы дақылдардың бірі болып табылады. Осы зерттеуде рапс × қышабас (Brassica rapa) (B. napus × B. rapa) түр аралық гибридтерінен алынған қос гаплоидты (DH) желілер кешенді тәсіл арқылы бағаланды, оған фенотиптік талдау, цитогенетика және молекулалық маркерлер кірді.Фенотиптік бағалау бір өсімдікке шаққандағы тұқым массасы, бұршаққын саны және мың тұқымның массасы сияқты негізгі сандық белгілер бойынша айтарлықтай әртүрлілікті көрсетті, кейбір желілерде гетерозис құбылысы байқалды. Гибридтердің ата-аналық формалармен салыстырғанда ерте гүлдеуі өсімдіктің дамуына геномдық өзара әрекеттесулердің әсерін көрсетеді.FISH және GISH әдістерін қолданған цитогенетикалық талдау екі ата-ананың да хромосомаларының бар екенін растады, хромосомалардың екі еселенуінен кейін интрогрессия сегменттері мен геном тұрақтылығының белгілерін анықтады. SSR-маркерлер көмегімен жүргізілген молекулалық зерттеу жоғары полиморфизмді және Brassica rapa-дан интрогрессияланған аллельдердің болуын көрсетті, бұл цитогенетикалық деректермен сәйкес келеді.Тұқымның май қышқылдары құрамын талдау олеин қышқылы мөлшерінің артқанын және эрук қышқылы деңгейінің төмен екенін көрсетті, бұл май сапасына қойылатын заманауи талаптарға сай келеді. Алынған нәтижелер қолайлы аллельдік комбинацияларды бекіту үшін түр аралық гибридизация мен DH-технологияны үйлестірудің тиімділігін дәлелдейді, бұл желілердің селекциялық құндылығын арттырады. Бұл желілер рапстың өнімділігі мен май сапасын жақсартуға арналған перспективалы материал бола алады.
Keywords: канола, екі еселенген гаплоид, SSR маркерлер, B. napus, B. rapa, төзімділік