КӘДІМГІ ҮРМЕ БҰРШАҚТЫҢ (PHASEOLUS VULGARIS L.) АНТРАКНОЗЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ: ЭТИОЛОГИЯСЫ, ТӨЗІМДІЛІК ГЕНЕТИКАСЫ ЖӘНЕ БАСҚАРУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2026)
Кәдімгі асбұршақ (Phaseolus vulgaris L.) әлемдегі ең маңызды бұршақ тұқымдас дақылдардың бірі болып табылады және өсімдік тектес ақуыздың негізгі көздерінің қатарына жатады. Алайда оның тұрақты өндірісі қоңыр дақ ауруымен (антракнозбен) айтарлықтай шектеледі. Антракноз қоңыржай және ылғалды климат жағдайында кең таралған, экономикалық тұрғыдан аса зиянды аурулардың бірі болып саналады. Аурудың қоздырғышы фитопатогенді саңырауқұлақ Colletotrichum lindemuthianum болып табылады, ол жоғары генетикалық және патогендік өзгергіштігімен, сондай-ақ айқын нәсілдік дифференциациясымен ерекшеленеді, бұл төзімді сорттарды селекциялауды және ауруды бақылауды күрделендіреді.Мақалада асбұршақ антракнозының этиологиясына, қоздырғыштың биологиясы мен тіршілік цикліне, патогеннің нәсілдік әртүрлілігіне, сондай-ақ Phaseolus vulgaris өсімдігінің антракнозға төзімділігінің генетикалық механизмдеріне арналған заманауи зерттеулерге шолу жасалған. Инфекцияланған тұқымдардың бастапқы инфекция көзі және аурудың трансшекаралық таралу факторы ретіндегі рөлі талданған. C. lindemuthianum нәсілдерін жіктеудің заманауи тәсілдері қарастырылып, патоген популяциясының құрылымын тұрақты мониторингтеудің маңыздылығы көрсетілген.Антракнозға төзімділіктің генетикасына, соның ішінде нәсілге-арнайы Co-гендерге және genome-wide association study әдістері арқылы анықталған сандық төзімділік локустарына (QTL) ерекше назар аударылған. GWAS деректеріне негізделген гендерді пирамидациялау және геномдық селекцияны қолдану арқылы ұзақ мерзімді төзімділікті қалыптастыру перспективалары талқыланған. АҚШ пен Мичиган штаты мысалында қоздырғыштың нәсілдік құрамын мониторингтеудің практикалық маңыздылығы көрсетілген. Антракнозды басқарудың генетикалық төзімділікті, агротехникалық шараларды және фитосанитарлық бақылауды біріктіретін интеграцияланған стратегияларын қолдану қажеттілігі туралы қорытынды жасалған.
Keywords: Phaseolus vulgaris, антракноз, Colletotrichum lindemuthianum, төзімділік, Co-гендер, QTL, нәсілдік әртүрлілік, өсімдіктерді интеграцияланған қорғау