(untitled) (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2023)
Әртүрлі қауіпті факторлардың және антропогендік қысымның әсерінен қоршаған ортаның ластану деңгейінің артуы Қазақстанның табиғи ресурстарының тұрақты экологиялық жағдайын қиындатады және төмендетеді. Қазақстан Республикасының қоршаған ортаның жай-күйі туралы бюллетеніне сәйкес 2022 жылдың бірінші жартыжылдығында су айдындарындағы кальций мен натрий нитратының және нитрит иондарының мөлшері тиісінше 13,5 және 7,5%-ға өсті, яғни олардың нақты концентрациясы фондық деңгейден асып түсті. Сонымен қатар, нитрат пен нитрит иондарының деңгейі су айдындарында ғана емес, Қазақстан Республикасының атмосфералық ауасы мен топырағында да асып түсетіні анықталды. Оған қоса, зерттелетін су объектілерінде биологиялық алуантүрлілік пен су организмдерінің санының төмендеуі байқалды, бұл нитрат-нитритпен ластанумен және жас организмдерге токсикалық әсер етумен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан бұл зерттеудің мақсаты нитраттар мен нитриттердің Danio rerio эмбриогенезіне әсерін зерттеу болып табылды. Басқа сынақ объектілерімен салыстырғанда бұл объектіні таңдау зерттеуге кететін шығындардың төмендігімен, эмбриогенез кезеңдерінің жылдам ілгерілеуімен, эмбрион қабықшасының мөлдірлігімен және сәтті визуалды бақылау үшін эмбриондардың салыстырмалы түрде кішкентай өлшемімен түсіндіріледі. Алынған нәтижелеріміз негізінде кальций нитраты мен натрий нитритінің эмбриотоксикалық және тератогенді әсері анықталды, бұл ақыр соңында балықтардың өліміне әкеледі.1, 10 және 100 ШРК концентрациясында кальций нитраты мен натрий нитритінің әсері дозаға тәуелді эмбриондық өлімді тудыратыны көрсетілген, оның ішінде, натрий нитритінің әсерінен көбірек дәрежеде. Тірі қалған дернәсілдерде тератогенді бұзылыстар эмбрионның сарыуыз қапшығы мен жүрек перикардының ісінуі, қаңқаның қисаюы және дене ассиметриясы, көз торының ісінуі, ауыз қуысы мүшелерінің аномальды түрде қалыптасуы түрінде анықталды. Алынған мәліметтер экология, экотоксикология және су организмдерінің биоалуантүрлілігін сақтау саласында теориялық және практикалық маңызы бар. Белгілі бір дәрежеде олар табиғатта кең таралған нитраттар мен нитриттердің токсикалық әсері туралы білімді кеңейтеді, сонымен қатар ластанған су объектілерін биоиндикациялау үшін сынақ объектілері ретінде Danio rerio эмбриондары мен дернәсілдерін пайдалану қажеттілігін растайды.