(untitled) (ҚазҰУ Хабаршысы. Биология сериясы, 2023)
Мақалада үштерпенді сапониндердің үздік өндірушісі болып табылатын эндемик түр түркістандық сабынтамырдың Allochrusa gypsophiloides in vitro жағдайдағы адвентивті тамырларының дақылдары бойынша тәжірибелік мәліметтер берілген. Оқшауланған тамырлардың біріншілік дақылдары A. gypsophiloides-тің Қазақстанның оңтүстігіндегі табиғи популяциясынан жиналған бастапқы тұқымдардан алынды. Мурасиге және Скуг сұйық қоректік ортасының құрамындағы экзогенді ауксиндердің – индолил май қышқылы мен нафтилсірке қышқылының тамыр экспланттарының өсуіне, адвентивті тамырлардың дифференциациясына, биомасса өсуінің коэффициентіне және дақылдың in vitro жағдайда үштерпенді сапониндерді жинақтау деңгейі бойынша биосинтетикалық потенциалына әсері зерттелді. Адвентивті тамырлар дақылдарының өсуінің жалпы динамикасы анықталды: өсірудің екі ай мерзім кезеңінде инкубацияның 40-50 тәулігінде биомассаның максималды жинақталуы және өсудің ұлғаюы мен одан кейін биомассаның төмендеуі анықталды. Қоректік орта құрамындағы ауксиндердің ынталандыратын әсері индукцияланған каллус ұлпасында адвентивті тамырлардың дамуы мен дифференцияланған тамыр биомассасының қарқынды өсуіне әкелетін тамыр апекстерінің қалыптасуымен байланысты болатыны анықталды. Ортаның тәжірибелік нұсқаларында биомасса өсуінің артуы бақылау нұсқасына санағанда 215% және мұнда ИМҚ ынталандырушы әсері ерте болды. Адвентивті тамырлар дақылдарынан алынған экстракттарда сапониндердің мөлшері табиғи тамырлардан алынған экстракттардағы орташа деңгейінен жоғары болды: бақылау ортасында 2 есе, НСҚ және ИМҚ қосылған орталарда 3 есе жоғары. In vitro жағдайдағы сапониндердің жоғары мөлшері құрамында ауксиндер бар орталардағы биомасса өсуінің артуымен байланысты. Қалған дақылдық ортадан алынған бутанолды экстракттардағы сапониндердің жоғары деңгейі тамыр биомассасынан МС сұйық қоректік ортасына сапониндердің белсенді бөлініп шығуын көрсетеді. Түркістандық сабынтамырдың A. gypsophiloides өсірілетін биомассасынан екінші реттік метаболиттердің баламалы өндірісі үшін ынталандырушы қоректік орталарда өсу индексі мен сапониндер деңгейі жоғары in vitro адвентивті тамырлар дақылдарын алудың биотехнологиялық негіздері жасалды.